Χοιροβοσκός ο Αναγνώστης

Λ.Καμπερίδης – Καλοκαίρια στο Lac La Belle

2011-10-12T22:06:00.003+03:00

Επρεπε να κυλήσει πολύ νερό στο αυλάκι της ζωής μου για να καταλάβω πώς αυτή η ελευθερία από το φόβο είναι το μόνο πού μας κάνει να διαφέραμε από τους άλλους που πιστεύουν στο Θεό, σε Αυτόν που τον συλλαμβάνουν με το νου τους, όχι μόνο ως Αλλάχ ή ως Γιαχβέ, αλλά και ως Ίησούν Έσταυρωμένον, και παράλληλα προχωρούνε με κανόνες στα χέρια, με νόμους στο μυαλό, με δεσμά στην καρδιά τους, με το φόβο μήπως και παραστρατήσουν και προδώσουν κανένα από τα χαντίθ του Μωάμεθ, κανένα από τα πολύπλοκα νομικά διατάγματα της Τορά. Από αυτόν ακριβώς τον ασφυκτικό φόβο του νόμου μας απελευθέρωσε η Ορθοδοξία. Ούτε φοβήθηκε ποτέ ή πίστη μας την αρετή και την τόλμη της ελευθερίας. Πήρε ελεύθερα από όλους, πλούτισε σε δόξα και τιμή η ίδια, και έκανε πλούσιους και τους δανειστές της.

Από τους Πέρσες δανείστηκε το συμβολισμό του φωτός και από το Μίθρα το φωτοστέφανο της δόξης, από τους Έλληνες ρητορικά σχήματα λόγου και το πάθος της ερευνάς, από τους Εβραίους την υμνολογία, από τους Σύρους το θόλο των ναών ούτε φοβήθηκε να ιστορήσει τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη στους νάρθηκες των ναών της, όπως φοβούνται πολλοί να τους αγγίξουν μήπως και μολυνθούν, επειδή δεν ήταν χριστιανοί. Και, σκάνδαλο για τους ορθόδοξους πατριώτες του καιρού μας, ακόμα και το βίο του Μποντισάτβα Βούδα πήρε από τους Ινδούς και τον παρέδωσε -κατά την παράδοση- στα χέρια του Άραβα ορθόδοξου αγίου Ιωάννου Μανσούρ του Δαμασκηνού. Επειδή η πίστη μας δεν έχει σύνορα, και αυτοί που τη βάζουν μέσα σε εθνικά όρια παραβιάζουν το ελεύθερο της φύσης της, και ακόμα χειρότερα, την ελευθερία του θεού και του δικού τους έαυτού. Και η δική μας ευθύνη είναι να είμαστε οι μάρτυρες της παντού όπου μας έχουν ρίξει οι ιστορικές συνθήκες της ζωής μας. Η αλήθεια δεν έχει να φοβηθεί τίποτα· ούτε την παρουσία μας εδώ και την απουσία μας από τις παραδοσιακές χώρες της ορθοδοξίας, ούτε τα αγγλικά στη λειτουργία, ούτε τους νεωτερισμούς της έκκοσμικευμένης σκέψης.

Ο π. Γ.Φλορόφσκυ έλεγε πώς δεν υπάρχει νεωτερισμός και παράδοση, ανατολή και δύση, παλαιό και νέο. Υπάρχει μόνο το αληθινό και το ψεύτικο, και όλη η περιπέτεια της ανθρώπινης διανόησης συνοψίζεται στη διάκριση μεταξύ αυτών των δύο.

Λάμπρος Καμπερίδης

«Δός μοι τούτον τον ξένον»
Εκδ.Ίνδικτος, 2006
Σελ. 230

Daniel Bell – Μια τελική παρατήρηση για τη θρησκεία.

2011-10-11T22:28:00.004+03:00

Ο Προλογός μου στην έκδοση του 1978 αυτού του βιβλίου κατέληγε με μια τελική παρατήρηση για τη θρησκεία. Το ίδιο και τούτος ο Επιλόγος. Οι θρησκείες, καθ' εαυτές καί αφ' εαυτών, μπορούν να είναι σκληρές και άτεγκτες, όπως έχουμε διαπιστώσει από την Ιερά Εξέταση ως τον φετφά του Άγιατολάχ Χομεϊνί για τον Salman Rushdie. Όλες τους ενσαρκώνουν τις διεκδικήσεις των πιστών επί απολύτων καί αποκλειστικών αληθειών. Όλες τους επικαλούνται το όνομα του Θεού. Άλλα το θεμελιώδες γεγονός είναι πώς δεν ξέρουμε ποιος μιλάει με τον Θεό.

Κατ' έμέ, θρησκεία δεν είναι η σφαίρα του Θεού ή των θεών. Είναι η αίσθηση, μια αναγκαία αίσθηση, του ιερού, αυτού πού βρίσκεται πέρα από μας και δεν μπορούμε να το υπερβούμε. Στον ιουδαϊσμό υπάρχει ή έννοια του Havdolah, του διαχωρισμού, ενός διαχωρισμού τον οποίο επικαλούνταν ο Emile Durkheim, απόγονος ο ίδιος μιας σειράς ραββίνων — του διαχωρισμού του ιερού από το ανίερο, του υπερβατικού από το εγκόσμιο, του φωτεινού από το σκοτεινό. Μια από τις κατηγορίες που διατύπωσα εναντίον του καπιταλισμού και του μοντερνισμού είναι οτι στο αχόρταγο τους κομμάτιασμα όλων των δεσμών δεν υπήρξε «τίποτα ιερό». Η αποτυχία του καπιταλισμού και τώρα του μεταμοντερνισμού να καθιερώσουν όρια παραβάσεως —κάτι πού θα έκανε μια θεωρία φυσικού δικαίου— δείχνει οτι οι πολιτιστικές αντιφάσεις τόσο του καπιταλισμού όσο και του μεταμοντερνισμού παραμένουν.
Στη Δύση, στην οικονομική και στην πολιτιστική σφαίρα, η προτεσταντική ηθική (ένας μύθος τώρα πλέον) έχει κατανικηθεί από την κτητικότητα, και ο μοντερνισμός έχει καταλήξει στο τέλμα του μεταμοντερνισμού και του «ΡοΜο». Στο αντιμάμαλο της παγκόσμιας οικονομίας, ο καπιταλισμός έχει τώρα σπρωχθεί ανατολικά προς τον Ειρηνικό, όπου ένα καινούργιο ρεύμα κτητικότητας (και ανισοτήτων) και μια ιδεολογία νεο-κομφουκιανισμού (και πολιτικού εθνικισμού) έχουν γίνει οι επίσημες σφραγίδες μιας νέας εποχής. Το να επιμένουν περήφανα σ' ένα ιστορικό στάδιο μπορεί ν' αποτελεί προσώρας ένα αρκετά ικανοποιητικό επίτευγμα για εκείνα τα ασιατικά έθνη — αν και η διαγραφόμενη δύναμη της Κίνας ενδέχεται να προαγγέλλει μιαν απειλή. Αλλά το βαθύτερο ερώτημα παραμένει: Εάν δεν μπορεί πλέον κανείς να καταφύγει στη παράδοση και τη θρησκεία, τι άλλο θ' απομείνει από την οικονομική δύναμη και τον πολιτιστικό συγκρητισμό γι' αυτούς τους «νέους» πολιτισμούς, αν όχι κάποιες επιπρόσθετες αντιφάσεις του καπιταλισμού;

Ντάνιελ Μπέλ
«Ο Πολιτισμός της Μεταβιομηχανικής Δύσης»
Εκδόσεις Νεφέλη 1999 – Σελ.379

π.Ν.Λουδοβίκος:Η Επιθυμία στην Ψυχανάλυση και την Θεολογία.

2011-03-16T23:04:00.003+02:00

[…]Είναι αυτό ακριβώς πού προκαλεί την επιθυμία, είναι το έναυσμα σε μένα της επιθυμίας, κάτι πού επιθυμεί ό Άλλος μυστηριωδώς και προσπαθώ εγώ να το βρω. Αυτό καταλαβαίνετε τί ακριβώς είναι, αν αίφνης διαβάσετε το Συμπόσιο του Πλάτωνα και δείτε εκεί να μιλά ό Αλκιβιάδης για τον Σωκράτη. Αυτή ή γοητεία του Σωκράτη, το «άγαλμα» αυτό πού έχει ό Σωκράτης και σαν τρελός από έρωτα ό Αλκιβιάδης συνέχεια τρέχει γύρω-γύρω του, σαν την μύγα γύρω από το φως. Τι έχει ό Σωκράτης; Μια γοητεία. Ό Σωκράτης αποφεύγει τον Αλκιβιάδη ψυχρά, αδιαφορεί. Ό Αλκιβιάδης παραληρεί λέγοντας ότι «είναι ο ερωτικότερος άνθρωπος πού είδα ποτέ».

Ό Σωκράτης δεν του δίνει την παραμικρή σημασία. Είναι το αντικείμενο μικρό α, είναι το αντικείμενο της επιθυμίας του Σωκράτη το οποίο παραμένει μυστηριωδώς αινιγματικό και άγνωστο, άλλα είναι αρκετό ώστε να γεμίσει την ψυχή του Αλκιβιάδη και επομένως να τον κάνει επιθυμούν υποκείμενο. Με τον τρόπο αυτό ό Σωκράτης έχει δέσει τον έρωτα με την παιδαγωγική. Ό Σωκράτης είναι ένας μεγάλος γητευτής, ένας πολύ ερωτικός άνθρωπος. Ξέρει δηλαδή να κρατάει την επιθυμία του σε αινιγματική απομόνωση και ξέρει αυτό πού ο Lacan το έμαθε μετά από πάρα πολλά χρόνια, ότι στα όριά της η ανθρώπινη επιθυμία δεν έχει αντικείμενο.

Πάρα πολύ σημαντικό θεολογικά κι αυτό. Τώρα θα δείτε γιατί.[…]

[…]Διότι η επιθυμία του ανθρώπου στην ουσία της είναι μία επιθυμία άπειρη.

Εδώ εγώ συναντώ τον Μάξιμο τον Ομολογητή. Ακούστε ένα κείμενο εδώ: «Θέλημα φασιν είναι φυσικόν, ήγουν θέλησιν». Τι είναι φυσικό θέλημα; Σημειώστε ότι ο Μάξιμος πρώτη φορά μιλάει για την λέξη θέλημα. Η λέξη βούληση είναι γνωστή στην φιλοσοφική παράδοση. Η λέξη θέλημα είναι εντελώς άγνωστη στην ελληνική φιλοσοφική παράδοση. Την χρησιμοποιούν μόνον οι ποιητές και οι δημώδεις συγγραφείς. Στην φιλοσοφία μόνο η λέξη «βούληση» είναι γνωστή. Εάν θέλαμε να μεταφράσουμε την λέξη θέλημα του Μαξίμου με σημερινό λόγο, δεν θα λέγαμε θέλημα, θα λέγαμε ίσως καημός. Ο άγιος Μάξιμος κάνει αυτό το τόλμημα, δεν του φθάνει η φιλοσοφική ορολογία και φτιάχνει μια λέξη δική του σε φιλοσοφική και θεολογική χρήση, τη λέξη φυσικό θέλημα, για να το προσδιορίσει μάλιστα αυτό το θέλημα ως κέντρο και ουσία του ανθρώπου! Με λακανική ορολογία το φυσικό θέλημα είναι η επιθυμία. Είναι ο βαθύς καημός του ανθρώπου. Δεν ξέρω πώς θα το 'λεγα αυτό στα αγγλικά ή στα γαλλικά. Λέει ο Μάξιμος: «θέλημα φασιν είναι φυσικόν», καημός του ανθρώπου θα λέγαμε σήμερα, «δύναμις του κατά φύσιν όντος ορεκτική». Μία δύναμη λέει πού ζητά την πληρότητα της κατά φύση υπάρξεως του, «και των ουσιωδώς τη φύσει προσόντων συνεκτική πάντων ιδιωμάτων», και συνεκτική, πού συνέχει δηλαδή αυτή ή δύναμη όλα τα προσόντα τα οποία ουσιωδώς, κατ' ουσίαν, ανήκουν στη φύση. «Τούτω συνεχόμενη φυσικώς η ουσία», συνεχόμενη η λογική ύπαρξη με αυτό το είδος του θελήματος, του καημού, «του τε είναι και ζην και κινείσθαι, κατ' αίσθησίν τε και νουν ορέγεται, της οικείας εφιεμένη φυσικής και πλήρους όντότητος».[…]

π. Νικόλαος Λουδοβίκος
«ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ»
Εκδόσεις Αρμός, 2003.
Σελ. 28-29,32-33

f. Nikolaos Loudovikos : TOWARDS A THEOLOGY OF PSYCHOTHERAPY

2011-03-14T23:38:00.001+02:00

I believe the time has come to consider as an utmost priority the crucial need for a spiritual grounding of psychotherapy. Psychotherapy, in its contemporary form, constitutes an anthropological enterprise which intentions, in the West, have, for some time now, transcended the confines of a mere therapeutic intervention into behaviour and -through its many «Schools» - beacons expectantly for participation in a quest which deals with the very being of Man and the Cosmos. It even purports to present a practically holistic interpretation of Man, his destiny and civilization (culture) (for people like Karl Gustav Jung or Karen Horney have shown us, for example, that neuroses have to do with the very foundations of the identity of a civilization). Thus, it is important to point out that in this holistic approach, which also aims at an absolutely practical, empirical intervention into the Being of Man, psychotherapy becomes once again precisely «theological». To wit, this reminds us of what was always unconsciously present in this quest, aside from incidental «metaphysical» fabrications attributed to psychotherapy from time to time: the archetypal Christian Theology itself as a direct attempt to assume the suffering and fragmented human being as his «salvation».

Download full text document here .

Κ. Καστοριάδης - Ανάμεσα στο κενό της Δύσης και τον μύθο των Αράβων.

2010-11-16T19:53:00.007+02:00

ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ : Η απόφαση να γίνει ο πόλεμος [του Κόλπου] αγνόησε κατάφωρα τους μακροπρόθεσμους παράγοντες, δηλαδή τον κίνδυνο να μεγαλώσει κι άλλο το πολιτιστικό, κοινωνικοπολιτικό και φαντασιακό χάσμα που υπάρχει ανάμεσα στις δυτικές χώρες και στον αραβικό κόσμο.

ΕΝΤΓΚΑΡ ΜΟΡΕΝ: Μπορούμε τώρα πια να κάνουμε μια πρώτη αναδρομή. Ό πόλεμος αυτός έγινε σε μια περιοχή όπου όλα τα προβλήματα είναι όχι μόνο αλληλεξαρτώμενα, αλλά συμπλέκονται το ένα με το άλλο με πολλαπλούς γόρδιους δεσμούς. Γι' αυτό ή σκέψη μου ήταν, και πρίν αλλά και στη διάρκεια του πολέμου, ότι η κύρια διαχωριστική γραμμή δεν ήταν ανάμεσα σε ειρηνιστές και φιλοπόλεμους αλλά ανάμεσα σε όσους ήθελαν να λύσουν τους γόρδιους δεσμούς και σε όσους ήθελαν απλώς να πλήξουν το Ιράκ του Σαντάμ και ν' αποφύγουν το παλαιστινιακό πρόβλημα.

Το πρόβλημα σήμερα είναι να δούμε αν ό πόλεμος έκοψε με το σπαθί τους γόρδιους δεσμούς, αν τους μπέρδεψε περισσότερο ή αν δίνει τη δυνατότητα να λυθούν οι πιο πολύπλοκοι. Είναι σημαντικό το ότι ο πόλεμος ήταν σύντομος, δεν χρησιμοποίησε ούτε τα αέρια ούτε την τρομοκρατία, ότι δεν γενικεύτηκε, ότι δεν έφτασε στα άκρα, αφού ο Μπούς δεν ώθησε την επίθεση ως τη Βαγδάτη, και τέλος ότι επιτρέπει στον Ιρακινό λαό να αντιδρά απορρίπτοντας τον Σαντάμ Χουσέϊν. Έτσι αποφεύχθηκαν, προς μεγάλη μας ανακούφιση, οι αλυσιδωτές καταστροφές που θα είχε προκαλέσει ένας παρατεταμένος και αμείλικτος πόλεμος.

[…Δική μου παρένθεση ως αναγνώστη είναι πως οι τωρινές αλυσιδωτές συνέπειες των καταστροφών του δευτέρου πολέμου στον Κόλπο(2003 -2010) είναι τα όσα συμβαίνουν στην χώρα μας… πράγμα που ο Καστοριαδής δεν πρόλαβε να δεί, έχοντας πεθάνει στα 1997…]

Αυτό όμως δεν αρκεί για ν' αποτιμηθεί αυτός ο πόλεμος. Ποιός θα φανταζόταν το 1919, μετά τη συνθήκη των Βερσαλλιών, ότι το κύριο αποτέλεσμα του πολέμου του 14 - 18 δεν θα ήταν η αποδυνάμωση της Γερμανίας και η εξουδετέρωση της Ρωσίας, αλλά η αποχαλίνωση μέσω του ολοκληρωτισμού, των δύο αυτών δυνάμεων; Έπρεπε να 'ρθει το 1933 για να φανεί πώς ο Μεγάλος Πόλεμος είχε προκαλέσει τα αντίθετα αποτελέσματα από εκείνα πού επεδίωκαν οι νικητές. Έτσι και ο πόλεμος του Κόλπου θα αποτιμηθεί από τα όσα θα συμβούν στο μέλλον.

Το μέλλον αυτό εξαρτάται φυσικά από τη νέα κατάσταση πού θα διαμορφωθεί στη Μέση Ανατολή. Νομίζω πώς αύτη η κατάσταση έχει κιόλας μετατραπεί, λόγω της συνολικής ευθύνης πού ανέλαβε η Αμερική σε όλη την περιοχή μετά τη νίκη της. Η Αμερική σήμερα δεν είναι πια μόνο η ρομφαία της Δύσης πού διεξάγει έναν ψυχρό πόλεμο, και που το προκεχωρημένο φυλάκιο της στην Ανατολή είναι το Ισραήλ. Τείνει να αναλάβει την ευθύνη του γενικού ειρηνοποιού απέναντι στους Άραβες και στους Ευρωπαίους συμμάχους της, αλλά και απέναντι στον OHE. Γι' αυτό και ο Μπούς και ο Μπέηκερ, αμέσως μετά το τέλος των συγκρούσεων, έκαναν τελικά το «linkage» ανάμεσα, στο ζήτημα του Κουβέιτ και στο Μεσανατολικό, κάτι πού είχαν αρνηθεί να κάνουν ως τότε.

Και σήμερα υπάρχει η πιθανότητα να συγκλίνουν οι προσπάθειες ώστε να λυθεί το πιο ακανθώδες πρόβλημα, το πρόβλημα που συνδέει την ανεξαρτησία της Παλαιστίνης με την ασφάλεια του Ισραήλ, Πρόκειται για ιδέα όλων των Ευρωπαίων -είναι η πρόταση του σχεδίου Μιτεράν της 15ης του Γενάρη, καθώς και η πρόταση της Ε.Σ.Σ.Δ. Στό ίδιο το Ισραήλ, η εξαφάνιση της ιρακινής απειλής, η αδυναμία πραγματοποίησης, στην παρούσα συ¬γκυρία, του ονείρου του Μεγάλου Ισραήλ, που θα έδιωχνε τους Παλαιστινίους από τα εδάφη τους, δημιουργούν νέες συνθήκες για την αποδοχή της ελευθερίας ενός λαού, που η Τσαχάλ τον γκετοποίησε σε όλη τη διάρκεια αυτού του πολέμου.

Ο O.H.E, τέλος, πού είχε υποσκελισθεί στη φάση της χερσαίας επίθεσης εναντίον του Ιράκ, ξαναγίνεται το έμβρυο ενός διεθνούς θεσμού, ό όποιος, μετά τίς 2 Αυγούστου 1990, είχε αποδειχτεί ικανός να καταστείλει την πειρατεία ενός κράτους καί θα μπορούσε να φανεί κατάλληλος για να ρυθμίζει τίς διεθνείς εντάσεις. Αυτό εξαρτήθηκε από τη συμφωνία Ηνωμένων Πολιτειών-ΕΣΣΔ, ή οποία εξαρτήθηκε από την άντιολοκληρωτική επανάσταση πού ξεκίνησε ο Γκορμπατσώφ. Είναι φανερό πώς αν επικρατήσει ή αντεπανάσταση στην Ε.Σ.Σ.Δ, αυτό θα κάνει πιο εύθραυστο τον OHE• αυτή τη στιγμή φαίνεται κάποιο φως, πράγμα πού αναπτερώνει την ελπίδα και ευνοεί τη δράση, αλλά δεν ξέρουμε πόσο θα κρατήσει.

ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ : Δεν συμμερίζομαι καθόλου την άποψη σου σχετικά με τον έστω καί υποθετικό ρόλο του OHE. Δεν νομίζω πώς ή συγκυρία συμφωνίας ανάμεσα στην ΕΣΣΔ και στις Ηνωμένες Πολιτείες, που εξηγεί τη συμπεριφορά του Συμβουλίου Ασφαλείας, είναι η πάγια, η φυσιολογική κατάσταση στις σχέσεις των δύο αυτών χωρών. 0ι Γάλλοι και οι Άγγλοι θα συνεχίσουν να ευθυγραμμίζονται με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η Ε.Σ.Σ.Δ όμως δεν έχει παραιτηθεί οριστικά από τον ρόλο της μεγάλης δύναμης, όπως ούτε η Κίνα.

Το ζήτημα που τίθεται αυτήν τη στιγμή είναι το Μεσανατολικό. Η ομοφωνία του Συμβουλίου Ασφαλείας θ' αντέξει σε αυτό το ζήτημα; Θα συμπλεύσουν οι πάντες με τη θέση των γερακιών της Αμερικής καί της Ισραηλινής Δεξιάς, πού θα 'θελαν να δουν τους Παλαιστινίους να φεύγουν προς την Ιορδανία ; Υπάρχει η Ιερουσαλήμ. Υπάρχει το κουρδικό πρόβλημα. Και ποιος θα θελήσει να αμφισβητήσει τον Χαφέζ έλ Άσσαντ; Άν υπάρξει συμφωνία, υπάρχει κίνδυνος αυτή να συναφθεί γι' άλλη μια φορά στην πλάτη των Παλαιστινίων καί των Κούρδων.

Ο O.H.E παραμένει πάντοτε ένα όργανο, μέσω του οποίου οι μεγάλες δυνάμεις χειρίζονται τίς διαφορές τους. Έχει την ίδια αξία με την Ιερή Συμμαχία του 1815-1848 ή με την ομοφωνία των δυνάμεων μετά το συνέδριο του Βερολίνου το 1878. Μπορεί να δίνει την εντύπωση ότι δρά, όσον καιρό ισχύουν κάποιες συγκυριακές συμφωνίες ανάμεσα στους ισχυρούς.

Πίσω όμως απ' όλα αυτά τίθεται ή σχέση ανάμεσα στον ισλαμικό κόσμο καί στη Δύση. Από τη μια υπάρχει η τεράστια μυθοποίηση των Αράβων από τους ίδιους τους Άραβες, οι όποιοι αυτοπαρουσιάζονται μονίμως ως τα αιώνια θύματα της Ιστορίας. Στην πραγματικότητα, αν υπήρξε ένα κατακτητικό έθνος, από τον 7ο ως τον 11ο αιώνα, ήταν ακριβώς οι Άραβες. 0ι Άραβες δεν είναι αυτοφυές είδος των βουνοπλαγιών του Άτλαντα στο Μαρόκο• ζούσαν στην Αραβία. Στην Αίγυπτο δεν υπήρχε ούτε ένας Άραβας. Η σημερινή κατάσταση είναι αποτέλεσμα κατ' αρχάς της κατάκτησης και του λίγο-πολύ αναγκαστικού εξισλαμισμού των υποταγμένων πληθυσμών, στη συνέχεια του επί αιώνες εποικισμού των Αράβων όχι από τους Ευρωπαίους μα από τους Τούρκους, και τέλος του δυτικού ήμιαποικισμού για μια συγκριτικά πολύ μικρότερη περίοδο.

Και σε ποια κατάσταση βρίσκονται σήμερα πολιτικά; Πρόκειται για χώρες όπου οι δομές της εξουσίας είναι είτε αρχαϊκές είτε μείγμα αρχαϊσμού και σταλινισμού. Πήραν ό,τι χειρότερο από τη Δύση και το κόλλησαν πάνω σε μια κοινωνία που από πολιτιστική άποψη είναι θρησκευτική. Στις κοινωνίες αυτές η θεοκρατία ποτέ δεν παρασαλεύτηκε : ποινικός κώδικας είναι το Κοράνι• ο νόμος δεν είναι αποτέλεσμα της βούλησης του έθνους, είναι ιερός. Το ίδιο το Κοράνι δεν είναι κείμενο, που αποκαλύφθηκε σε άνθρωπο, που γράφτηκε από ανθρώπινα χέρια. Είναι στην ουσία του θείο. Η βαθιά αυτή νοοτροπία διατηρείται, και αναζωπυρώνεται καθώς έρχεται αντιμέτωπη με τη νεότερη εποχή.

Όμως τμήμα της νεωτερικότητας, είναι καί τα χειραφετητικά κινήματα που σχηματίστηκαν για αιώνες στη Δύση. Χρειάστηκαν μακραίωνοι αγώνες για να επιτευχθεί ο χωρισμός του θρησκευτικού από το πολιτικό. Ανάλογο κίνημα δεν αναπτύχθηκε ποτέ στο Ισλάμ. Και το Ισλάμ έχει απέναντι του μια Δύση που έπιβιώνει αναλώνοντας την κληρονομιά της• διατηρεί ένα φιλελεύθερο status quo, αλλά δεν δημιουργεί πια χειραφετητικές σημασίες. Αυτό πού περίπου λέμε στους Άραβες είναι: πετάξτε το Κοράνι καί αγοράστε βιντεοκλίπ της Μαντόνα. Καί ταυτόχρονα τους πουλάμε Μιράζ με πίστωση.

Αν λοιπόν υπάρχει κάποια ιστορική «ευθύνη» της Δύσης σχετικά με αυτό το θέμα, είναι ακριβώς αυτή. Το σημασιακό κενό των κοινωνιών μας, στην καρδιά των σύγχρονων δημοκρατιών, δεν μπορεί να καλυφθεί με την αύξηση των ψευδοπρόϊόντων (gadgets). Ούτε μπορεί να εκθρονίσει τίς θρησκευτικές σημασίες πού συνέχουν αυτές τις κοινωνίες. Αυτή είναι η βαριά προοπτική του μέλλοντος. Το αποτέλεσμα του πολέμου είναι ήδη, και θα είναι ολοένα περισσότερο αύριο, ή διεύρυνση αυτού του χάσματος, που ωθεί ολοένα περισσότερο τους μουσουλμάνους προς το παρελθόν τους.

Είναι εξάλλου τραγικά διασκεδαστικό να βλέπουμε σήμερα ότι, αν πέσει ό Σαντάμ Χουσέϊν, είναι πολύ πιθανό ν' αντικατασταθεί από ένα σιϊτικό ορθόδοξο καθεστώς,ίδιου τύπου μ' αυτό που η Δύση έσπευσε να πολεμήσει στο Ιράν.

ΕΝΤΓΚΑΡ MOΡEN : Πρίν από τον πόλεμο, ο Ζάν Μπωντριγιάρ είχε αποδείξει με λογικά επιχειρήματα ότι, έτσι κι αλλιώς, πόλεμος δεν μπορούσε να γίνει. Τώρα απέδειξες εσύ με τη σειρά σου με λογικό τρόπο ότι δεν είναι δυνατόν να υπάρξει πρόοδος, με δε¬δομένες όλες τίς αντιφάσεις πού υφίστανται κ.λπ. Ευτυχώς όμως ή ζωή, ή καινοτόμα πλευρά της, δεν υπακούει στη λογική, πράγμα πού το ξέρεις πολύ καλά. Όπως και να 'ναι, βρισκόμαστε σε μια νέα παγκόσμια συγκυρία, που ίσως μας επιτρέψει να ξεφύγουμε από τον φαύλο κύκλο. Ας έρθουμε όμως στο βάθος του ζητήματος.

Σ' ένα πρώτο επίπεδο, βλέπουμε μια μερίδα των μαζών του Μαγκρέμπ να παθιάζονται καί να παίρνουν για ελευθερωτή έναν ύποδουλωτή. Πράγματι. Μα δεν πρόκειται για αραβικό ή για ισλαμικό χαρακτηριστικό : το ζήσαμε κι εμείς• ας θυμηθούμε την προσωπολατρεία του Στάλιν και του Μάο, που δεν είναι καί τόσο παλιά. Γνωρίσαμε τις θρησκευτικές, τις εθνικιστικές και τις μεσσιανικές υστερίες. Σήμερα όμως ή δυτικοευρωπαϊκή μας χερσόνησος ζει μια περίοδο μυθολογικής άμπώτιδος. Δεν έχουμε πια γιγάντιες προσδοκίες. Όποτε πιστεύουμε, στην ίσως προσωρινή αυτή κατάσταση που βρισκόμαστε, ότι τα πάθη και οι φανατισμοί είναι ίδιον των Αράβων.

Σ' ένα ανώτερο επίπεδο, θεωρούμε λυπηρό ότι ή δημοκρατία δεν καταφέρνει να ευδοκιμήσει έξω από τη Δυτική Ευρώπη. Άρκεί όμως να φέρουμε στον νου μας την Ισπανία, την Ελλάδα, τη χτες ακόμα ναζιστική Γερμανία, την ίδια τη Γαλλία, τέλος, για να καταλάβουμε πώς η δημοκρατία είναι ένα σύστημα που δύσκολα εδραιώνεται.

Είναι ένα σύστημα πού θρέφεται με τίς διαφορές καί τίς συγκρούσεις όσον καιρό είναι σε θέση να τίς ρυθμίζει καί να τίς καθιστά παραγωγικές, αλλά πού μπορεί να καταστραφεί απ' αυτές ακριβώς τίς διαφορές καί τίς συγκρούσεις.

Ή δημοκρατία δεν κατάφερε να φυτρώσει στον αραβοϊσλαμικό κόσμο, πρώτα πρώτα γιατί ετούτος δεν μπόρεσε να πραγματοποιήσει το ιστορικό στάδιο της έκκοσμίκευσης, που το περιείχε αναμφίβολα εν σπέρματι από τον 8ο ως τον 13ο αιώνα, ενώ ή Δύση, από τη μεριά της, κατάφερε να το ξεκινήσει τον 16ο αιώνα. Μόνο η έκκοσμίκευση, δηλαδή η υποχώρηση της θρησκείας σε σύγκριση με το κράτος και τον δημόσιο βίο, κάνει δυνατή τη δημοκρατικοποίηση. Ακόμα και στις άραβοϊσλαμικές χώρες όπου υπήρξαν ισχυρά έκκοσμικευτικά κινήματα, η δημοκρατία φάνηκε μια αδύναμη λύση σε σύγκριση με την επανάσταση, η οποία επέτρεπε παράλληλα τη χειραφέτηση από την κυρίαρχη Δύση. Αλλά τόσο η επαγγελία της εθνικιστικής επανάστασης όσο και της κομμουνιστικής ήταν θρησκευτικές επαγγελίες, όπου η μια πρότεινε τη θρησκεία του εθνικού κράτους και η άλλη τη θρησκεία της επίγειας σωτηρίας.

Άς μην ξεχνάμε, τέλος, ότι το δυτικό έκκοσμικευμένο μήνυμα κατέφθανε σ' αυτές τις χώρες μαζί με την ιμπεριαλιστική κυριαρχία καί την απειλή της πολιτισμικής όμοιογενοποίησης,της άπώλείας της ταυτότητας, που μετέφερε ο τεχνικοβιομηχανικός μας χείμαρος στον υπόλοιπο κόσμο.

Ή αντίσταση της απειλούμενης ταυτότητας, πού αναγκάστηκε να γαντζωθεί στο ιδρυτικό παρελθόν όπως και στο χειραφετητικό μέλλον, ενισχύθηκε πρόσφατα από ένα κεφαλαιώδες φαινόμενο πού επιδεινώθηκε στη δεκαετία του '80: την κατάρρευση του χειραφετητικού μέλλοντος. Την απώλεια αυτή του μέλλοντος την ύποστήκαμε κι εμείς οί ίδιοι: χάσαμε το «προοδευτικό» μέλλον πού υπόσχονταν ή ανάπτυξη της επιστήμης καί του λόγου, ανάπτυξη πού φανέρωσε όλο καί περισσότερο τίς αμφισημίες τους. Χάσαμε επίσης και το «άχτιδοβόλο» μέλλον της επίγειας σωτηρίας, που γκρεμίστηκε οριστικά μαζί με τον τοίχο του Βερολίνου.

Όταν χάνεται το μέλλον,τί απομένει ; Το παρόν,το παρελθόν. Εμείς εδώ, όσο καταναλώνουμε, ζούμε μέρα τη μέρα μέσα στο παρόν. Εκείνοι, τι μπορούν να καταναλώσουν απ' το παρόν; Τι τους πρόσφεραν οί θεσπέσιες συνταγές περί ανάπτυξης, δυτικού ή σοβιετικού τύπου; Υπανάπτυξη. Έτσι, όταν δεν υπάρχει πια μέλλον καί το παρόν νοσεί, απομένει το παρελθόν.

Γι' αυτόν τον λόγο η εντυπωσιακή άνοδος του φονταμενταλισμού δεν πρέπει να θεωρείται σαν αναδίπλωση των αραβικών χωρών πάνω στον εαυτό τους, όπως ένα σουφλέ πού καθίζει. Είναι προϊόν ενός ιστορικού κύκλου, όπου η κρίση του μοντέρνου πνεύματος, δηλαδή της προόδου, γεννά ή ίδια αυτόν το φονταμενταλισμό.

Έχεις δίκιο πού μιλάς για το πρόβλημα του νοήματος. Για μας, ή Ιστορία δεν έχει πια ένα τηλεκατευθυνόμενο νόημα. Για μας, οί παλιές βεβαιότητες νοσούν βαριά.

Ως τώρα υπήρχε σταθερά η άποψη ότι το ανθρώπινο όν είχε ανάγκη από βεβαιότητες για να ζήσει. Όταν οι μεγάλες θρησκείες που παρείχαν βεβαιότητες παράκμασαν, άλλες βεβαιότητες, λογοκρατικές και έπιστημοκρατικές, πρόσφεραν τη σιγουριά της εγγυημένης προόδου. Μπορούμε άραγε να φανταστούμε μιαν ανθρωπότητα πού θα αποδέχεται την αβεβαιότητα, τα ερωτηματικά, με όλους τους κινδύνους άγχους πού αυτά επιφέρουν; Για κάτι τέτοιο θα χρειαζόταν σίγουρα μια πολύ μεγάλη αλλαγή του τρόπου ύπαρξης, ζωής καί σκέψης.

Αυτή πάντως είναι ή καινούργια μας μοίρα. Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι μπορούμε να ζήσουμε χωρίς να ριζώνουμε κάπου, χωρίς μύθους καί προσδοκίες φτάνει να γνωρίζουμε, όπως το γνώριζε ο Πασκάλ, πώς οι μύθοι μας και οι προσδοκίες μας είναι θέμα θρησκευτικής πίστης, στοιχήματος. Το ρίζωμα πρέπει να το κάνουμε με νέο τρόπο μέσα στον χώρο καί στον χρόνο. Πρέπει να μη ζούμε μέσα στο παρόν μέρα τη μέρα, αλλά ν' αντλήσουμε πόρους από το παρελθόν («την κληρονομιά πού έχεις από τους πατεράδες σου», λέει ό Γκαίτε, «πρέπει να την ξανακερδίσεις»), καί πρέπει ν' ανοιχτούμε προς ένα μέλλον πού δεν θα είναι αποτέλεσμα επαγγελίας αλλά της θέλησης μας. Ο μύθος μας είναι ο μύθος της ανθρώπινης αδελφοσύνης που ριζώνει μέσα στη γή-πατρίδα μας.

Βρισκόμαστε σ' ένα νέο ξεκίνημα, και γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο πιστεύω πώς είναι δυνατόν να δώσουμε ζωή στο έμβρυο του OHE, καθώς καί να προσπαθήσουμε ν' αφοπλίσουμε αυτή την παγκόσμια μπαρουταποθήκη πού αποτελεί ή διαχωριστική ζώνη ανάμεσα στη Δύση καί στην Ανατολή, ανάμεσα στίς τρεις μονοθεϊστικές θρησκείες, ανάμεσα στη θρησκεία και στην έκκοσμικευμένη κατάσταση, ανάμεσα στον μοντερνισμό και στον φόνταμενταλισμό και, τέλος, ανάμεσα σε μια πρόοδο της ανθρωπότητας ή στη μεγάλη οπισθοδρόμηση.

ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ : Νομίζω πώς η παγκόσμια κατάσταση είναι εξόφθαλμα απαράδεκτη και αφόρητη, πώς η σημερινή Δύση δεν έχει ούτε τα μέσα ούτε τη διάθεση να την αλλάξει ουσιαστικά και πώς το χειραφετητικό κίνημα έχει τελματωθεί. Εξίσου εξόφθαλμο θεωρώ το ότι, για να πράξεις, πρέπει να θέλεις. Έκτος απ' αυτό όμως, πρέπει να βλέπεις την πραγματικότητα κατάματα. Όταν ο Έντγκάρ Μορέν αναφέρεται στο πρόβλημα της ταυτότητας μιλά στην ουσία για το πρόβλημα του νοήματος, πού προσδίδει στον πιστό μια ταυτότητα: είμαι καλός μουσουλμάνος, καλός χριστιανός, ή ακόμα καί κακός χριστιανός. Γιατί ακόμη καί ως κακός χριστιανός, είμαι κάτι συγκεκριμένο.

Είμαστε παιδιά του... αλλά είμαστε επίσης και εκείνοι πού ως στόχο μας έχουμε...

Δηλαδή, έχουμε ένα πρόταγμα πού δεν είναι πια ό επίγειος παράδεισος, πού δεν είναι πια ούτε μεσσιανικό ούτε εξ άποκαλύψεως, μα πού λέει κάτι για το προς τα πού πηγαίνουμε. Αυτό ακριβώς λείπει από τη Δύση σήμερα. Η μόνη ώθηση αυτών των κοινωνιών είναι ή ώθηση προς τον απροκάλυπτο πλούτο καί τη απροκάλυπτη Ισχύ.

Παρένθεση: είναι γνωστό πώς για μια ολόκληρη περίοδο οι Άραβες ήταν πιο πολιτισμένοι από τους Δυτικούς. Έπειτα, χάθηκαν. Εκείνο όμως που πήραν από την κληρονομιά της αρχαιότητας δεν υπήρξε ποτέ πολιτικής υφής. Η πολιτική προβληματική των Ελλήνων, θεμελιακή για τη δημοκρατία, δεν γονιμοποίησε ούτε τους φιλοσόφους ούτε τις κοινωνίες των Αράβων. Οι ευρωπαϊκές κοινότητες κατακτούν τις κοινοτικές ελευθερίες στα τέλη του 10ου αιώνα. Δεν θα «κρίνουμε» τους Άραβες: απλώς διαπιστώνουμε ότι η Δύση χρειάστηκε δέκα αιώνες για ν' αποσπάσει, όσο ήταν δυνατό, την κοινωνία των πολιτών από τον εναγκαλισμό της θρησκείας.

Θα τελειώσω με μια παρατήρηση ανεκδοτολογικού σχεδόν χαρακτήρα. Ό Τζώρτζ Μπούς πρίν από τον πόλεμο θεωρούνταν αδύναμος από τους συμπολίτες του. Τώρα έχει γίνει ήρωας. Μα ή Αμερική θα ξαναβρεθεί αμέσως μπροστά στα πραγματικά της εσωτερικά προβλήματα, απέναντι στα όποια ο κ. Μπούς θα είναι ανήμπορος. Η κρίση της αμερικανικής κοινωνίας θα συνεχιστεί με τη διάλυση των πόλεων, τους κοινωνικούς διαμελισμούς και όλα τα γνωστά συμπαρομαρτούντα. Και το ίδιο αρχίζει να συμβαίνει και στην Ευρώπη. Τα πράγματα εξ άλλου θα χειροτερεύουν, όσο οι λαοί θα παραμένουν μουδιασμένοι και απαθείς.

ΕΝΤΓΚΑΡ ΜΟΡΕΝ: Η κοινωνία μας συνεχίζει κουτσά - στραβά. Όλες οι διεργασίες μας οδηγούν προς μια μεγάλη πολιτισμική κρίση. Όπισθοδρομούμε ή προοδεύουμε; Γι' άλλη μια φορά, ας προσμένουμε το απρόσμενο. Ας σώσουμε τουλάχιστον μέσα μας το πολυτιμότερο στοιχείο της ευρωπαϊκής κουλτούρας: την κριτική και αυτοκριτική ορθολογικότητα.

ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ: Οι Έλληνες, ήδη στην παρακμή τους, κατακτώντας την Ανατολή, την εξελλήνισαν, μέσα σε μερικές δεκαετίες. Ή Ρώμη κατακτώντας τον κόσμο της Μεσογείου, τον έκρωμάϊσε. Όταν η Ευρώπη έπαιξε τον ίδιο ρόλο, δεν μπόρεσε να επηρεάσει σε βάθος τις τοπικές κουλτούρες. Τις κατέστρεψε χωρίς να τις αντικαταστήσει.

Εκείνο που μένει σήμερα ως ύπερασπίσιμη κληρονομιά της ευρωπαϊκής δημιουργίας καί ως σπόρος ενός πιθανού μέλλοντος, είναι ένα πρόταγμα αυτονομίας της κοινωνίας, πού βρίσκεται σε κρίσιμη φάση. Ευθύνη μας είναι να το κάνουμε να ξαναζήσει, να προχωρήσει και να γονιμοποιήσει τις άλλες παραδόσεις.

Συζήτηοη με τον Edgar Morin, πού δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Le Monde της 19ης Μαρτίου 1991.

Κορνήλιος Καστοριάδης
«Η Άνοδος της ασημαντότητας»
Εκδόσεις ΥΨΙΛΟΝ, 2000
Σελ. 67-76

Χ. Παπασωτηρίου -Η υψηλή στρατηγική του Ηρακλείου

2010-01-09T08:56:00.003+02:00

Το κεντρικό στρατηγικό πρόβλημα του Ηρακλείου, όταν ανέλαβε την αυτοκρατορική εξουσία, ήταν ότι οι πόροι του Βυζαντίου είχαν συρρικνωθεί καταστροφικά. Η απώλεια της Αιγύπτου, της Παλαιστίνης, της Συρίας και της βυζαντινής Μεσοποταμίας μαζί με την απώλεια μεγάλου μέρους των Βαλκανίων ισοδυναμούσε με απώλεια των μισών τουλάχιστον φορολογικών εσόδων. Τα δημοσιονομικά της Αυτοκρατορίας έπληξαν περαιτέρω οι πολεμικές επιχειρήσεις που έλαβαν χώρα στη Μικρά Ασία ζημιώνοντας την οικονομία της. Ο τακτικός στρατός είχε καταρρεύσει σε μεγάλο βαθμό με τους εμφύλιους πολέμους και τις περσικές επιθέσεις. Ο Ηράκλειος είχε στη διάθεση του λιγοστά μόνο απομεινάρια του παλαιού τακτικού στρατού του 6ου αιώνα. Μόνο στη θάλασσα διατηρείτο αδιαμφισβήτητη η βυζαντινή υπεροχή, η οποία συνέβαλε αποφασιστικά στην αποτυχία της αβαρο-περσικής επίθεσης κατά της Κωνσταντινούπολης το 626.

Πέρα από τη συρρίκνωση των υλικών της πόρων η Βυζαντινή Αυτοκρατορία ταλανιζόταν από ισχυρά πλήγματα στην εσωτερική της νομιμοποίηση, που κλόνισαν τη συνοχή της ενώπιον των εξωτερικών εχθρών.

Πρώτον, η στάση του Φωκά άνοιξε τον δρόμο για συχνές αμφισβητήσεις της αυτοκρατορικής εξουσίας από στρατηγούς που εποφθαλμιούσαν τον αυτοκρατορικό θρόνο. Κατά τον 6ο αιώνα είχε σημειωθεί μία μόνο απειλητική στάση, του Βιταλιανού κατά του Αναστασίου, που είχε συντριβεί έπειτα από σημαντικό εμφύλιο πόλεμο. Η στάση του Βιταλιανού ωστόσο έλαβε χώρα σε περίοδο εξωτερικής ειρήνης. Τη στάση του Φωκά ακολούθησαν σε καιρό πολέμου η στάση του Ναρσή και η επιτυχής στάση του Ηρακλείου, ο οποίος με τη σειρά του αμφισβητήθηκε κατά τα πρώτα δύο χρόνια της βασιλείας του από τον Κομεντιόλο, αδελφό του Φωκά και αρχιστράτηγο της Ανατολής, και από τον διάδοχο του Πρίσκο. Η εξουσία του Ηρακλείου εδραιώθηκε, μόνο όταν ο Πρίσκος καθαιρέθηκε και δικάσθηκε από τη σύγκλητο στην Κωνσταντινούπολη το 612.

Δεύτερον, οι θρησκευτικές διαιρέσεις της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας κλιμακώθηκαν στις αρχές του 7ου αιώνα. Η εκκλησία ήταν βαθιά διαιρεμένη μεταξύ χαλκηδόνιων και μονοφυσιτών. Καθώς ο Φωκάς ακολούθησε σκληρή πολιτική κατά των μονοφυσιτών, απογοήτευσε τους πληθυσμούς της Συρίας και της Αιγύπτου, στους οποίους η αίρεση αυτή ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένη. Όταν οι Πέρσες εισέβαλαν στις χώρες αυτές, φρόντισαν να ακολουθήσουν πολιτική ανοχής έναντι των μονοφυσιτών, οι οποίοι ως εκ τούτου σταμάτησαν να αγωνίζονται υπέρ του Βυζαντίου. Ακόμα χειρότερη ήταν η κατάσταση αναφορικά με θρησκευτικές μειονότητες όπως οι εβραίοι, οι οποίοι είχαν υποστεί σημαντικές διοικητικές διακρίσεις σε βάρος τους από τις βυζαντινές αρχές, ιδίως από την εποχή του Ιουστινιανού, και οι οποίοι τώρα εξεγέρθηκαν ένοπλα κατά της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και συνέπραξαν ενεργά με τους Πέρσες.

Ο στόχος του Ηρακλείου ήταν να επαναφέρει την Αυτοκρατορία στο εδαφικό status quo του 603. Δεδομένης της καταστροφικής συρρίκνωσης των αυτοκρατορικών πόρων, ο στόχος αυτός ήταν εφικτός μονάχα με μια ριζική κινητοποίηση της βυζαντινής κοινωνίας. Η κινητοποίηση αυτή συνεπαγόταν αλλαγές στη σχέση κράτους και κοινωνίας. Η κοινωνία δέχθηκε τεράστιες θυσίες. Οι χρηματικοί μισθοί στον στρατό και στη δημόσια διοίκηση μειώθηκαν κατά το ήμισυ και οι νέες πληρωμές γίνονταν στο υποτιμημένο νέο ασημένιο νόμισμα. Η δωρεάν διανομή άρτου στους απόρους καταργήθηκε. Η εκκλησία έδωσε τους θησαυρούς της. Από την άλλη πλευρά το κράτος προσαρμόσθηκε ιδεολογικά. Ο αγώνας του έπρεπε να γίνει αγώνας της κοινωνίας. Την απόμακρη Raison d'État του Ιουστινιανού αντικατέστησε ο θρήσκος εθνικισμός του Ηρακλείου. Ο Ακάθιστος Ύμνος και η επαναφορά του Τιμίου Σταυρού στην Ιερουσαλήμ αποτελούν βαθύτατα λαϊκά σύμβολα -ακόμα και σήμερα-, τα οποία δείχνουν πόσο έντονη ήταν η συναισθηματική ταύτιση της ορθόδοξης κοινωνίας με τον αγώνα του Ηρακλείου. Η αλλαγή της επίσημης γλώσσας του κράτους προς το τέλος του μεγάλου πολέμου από τα λατινικά στα ελληνικά ήταν φυσιολογική κρατική προσαρμογή στην κοινωνία κάτω από τις νέες ιδεολογικές περιστάσεις. Αντί το κράτος να είναι ένα απόμακρο μανδαρινάτο με τη δική του γλώσσα -τα λατινικά ήταν ιδιαίτερα βαριά και επίσημα-, προσέγγισε την κοινωνία με την οικειοποίηση της γλώσσας της.

Παράλληλα ωστόσο ο Ηράκλειος υπήρξε συνεχιστής των παραδόσεων της ύστερης αρχαιότητας. Από τη μία πλευρά η βασιλεία του αποτελεί κρίσιμο σημείο στη μακροχρόνια μετεξέλιξη της Αυτοκρατορίας από την ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα στον ελληνορθόδοξο βυζαντινό μεσαίωνα• από την άλλη πλευρά ο Ηράκλειος συντέλεσε στη διατήρηση των παραδόσεων του ρωμαϊκού κράτους και της υψηλής στρατηγικής του Ιουστινιανού. Στα πλαίσια του μεγάλου πολέμου η συντηρητική πλευρά του Ηρακλείου φαίνεται όχι μόνο από τους στόχους του, την επιστροφή δηλαδή στο εδαφικό status quo του 6ου αιώνα, που συνεπαγόταν συνύπαρξη με τους μονοφυσίτες της Συρίας και της Αιγύπτου, αλλά και από τις μεθόδους του. Η θρησκευτική-εθνικιστική κινητοποίηση της βυζαντινής κοινωνίας συνδυάσθηκε με τις εγγενώς «ελιτίστικες» μεθόδους της διπλωματίας του Ιουστινιανού. Η διάσταση μεταξύ των δύο αυτών στοιχείων προκάλεσε πολιτικές τριβές, όπως θα φανεί παρακάτω, όταν εξετασθεί η εξισορροπητική διπλωματία του Ηρακλείου.

Μια ακόμα πτυχή της υψηλής στρατηγικής του Ηρακλείου πρέπει να σημειωθεί, πριν προχωρήσουμε στις επί μέρους διαστάσεις της. Όταν ο Ηράκλειος αποφάσισε να επιτεθεί στην καρδιά της περσικής αυτοκρατορίας, αντί να αρκεσθεί οτη διατήρηση όσων του είχαν απομείνει, τα έπαιξε όλα για όλα σε μια ζαριά. Αν η επίθεση του είχε αποτύχει, αν ο στρατός του είχε ηττηθεί και διαλυθεί, η Βυζαντινή Αυτοκρατορία θα είχε ελάχιστες πλέον εφεδρείες. Έχοντας κυριολεκτικά ρευστοποιήσει τα χρυσαφικά της, είχε συγκεντρώσει τις έσχατες δυνάμεις της στο εγχείρημα του Ηρακλείου. Αν ο Ηράκλειος είχε αποτύχει, η Μικρά Ασία θα έπεφτε πιθανότατα στους Πέρσες, αφήνοντας την Κωνσταντινούπολη ουσιαστικά χωρίς επαρχίες και χωρίς φορολογικά έσοδα, ένα απόρθητο αλλά απομονωμένο φρούριο, καταδικασμένο σε μαρασμό. Στην περίπτωση του Ηρακλείου ωστόσο η τύχη ευνόησε τους τολμηρούς και ο θρίαμβος του τον ανέβασε σε τέτοια ύψη στη συλλογική μνήμη της ελληνικής ορθοδοξίας, που μόνο δύο άλλοι βυζαντινοί αυτοκράτορες προσεγγίζουν: ο Μέγας Κωνσταντίνος και ο Βασίλειος Β' Βουλγαροκτόνος.

Χ.Παπασωτηρίου
«Βυζαντινή Υψηλή Στρατηγική 6ος-11ος αιώνας»
Εκδόσεις Ποιότητα – 2001
Σελ. 120-123

Σωτήρης Γουνελάς – Η κρίση του Πολιτισμού.

2008-10-25T10:09:00.003+03:00

Επειδή βρισκόμαστε, όμως, εν μέσω... Ευρωπαϊκής Κοινότητος (και μιας πρωτοφανούς οικονομικής κρίσεως) και, για να συνδέσω όλη αυτή την «εισαγωγική σύνθεση» με τη σημερινή πραγματικότητα, θα παραθέσω εδώ ένα απόσπασμα από κείμενο του γάλλου Αντρέ Ζίντ. Μέσα από τα λεγόμενα του θα κατανοηθούν καλύτερα ως ένα βαθμό τα όσα λέγονται εδώ. Το κείμενο γράφτηκε στα 1923 με τον χαρακτηριστικό τίτλο Το Μέλλον της Ευρώπης. Μιλώντας μ' έναν κινέζο διπλωμάτη ο Ζίντ τον ακούει να του λέει:

«... ο πολιτισμός σας, χωρίς αμφιβολία, ανέβασε τον άνθρωπο πιο ψηλά άπ' όσο είχαμε ποτέ σκεφτεί ότι μπορούσε ν' ανέβει -υπό την έννοια της τεχνικής, αν μη τι άλλο-, κι έχετε δίκιο να πιστεύετε ότι αυτό άξιζε λίγες ρυτίδες. Το γεγονός πού με εκπλήσσει είναι ότι ή θρησκεία σας, αυτή τουλάχιστον πού ασκείτε, ο καθολικισμός, ο χριστιανισμός σας δίδασκε τελείως άλλα πράγματα. Ο Χριστός δεν σας είπε επανειλημμένως ότι η ευτυχία γεννιέται με την άρνηση αυτού από το oποίο ακριβώς θ' αντλούσατε τη μεγαλύτερη δόξα και για το οποίο τόσο βασανίζεστε; Αυτή η κατάσταση παιδικότητας στην οποία επιμένει να σας επαναφέρει αυτή η άμεση και διαρκής ικανοποίηση, είναι εκείνη ακριβώς μέσα στην οποία ζούμε εμείς οι Κινέζοι, και πού τόσο λίγο γνωρίζουν οι κάτοικοι του δικού σας κόσμου, ακόμη κι αυτοί πού αυτοαποκαλούνται Χριστιανοί.

- Αυτό ακριβώς είναι πού έχει κατανοήσει η Εκκλησία, του είπα, και γι' αυτό αντιτάσσει στους νεωτερισμούς και στις μεταρρυθμίσεις, το σεβασμό και την αγάπη στην παράδοση και στο παρελθόν.

-Δε νομίζετε, συνέχισε, ότι όλα τα σημερινά δεινά της Ευρώπης προέρχονται από το γεγονός ότι, ενώ επέλεξε τον πολιτισμό, μένει προσκολλημένη σε μια θρησκεία πού τον αρνείται; Με ποιο τέχνασμα καταφέρνετε να συμφιλιώνετε αυτά τα δύο; Ζείτε σε μια κατάσταση συμβιβασμού· η ίδια η Εκκλησία, για να μη χάνει ούτε την επαφή, ούτε τη λεία, πειθαναγκάζεται να συνθηκολογεί υποχρεώθηκε να αναγνωρίσει όλη την εξέλιξη του πνεύματος, πράγμα πού την απομακρύνει όλο και περισσότερο από το γνήσιο πνεύμα του Ευαγγελίου. Αλλά από τη στιγμή πού ο χριστιανισμός δεν αρκέστηκε να φέρει στον κόσμο ένα σύστημα ηθικής, όπως έκαναν οι μεγάλοι μας σοφοί στην Ανατολή, άπ' τη στιγμή πού επέβαλε δόγματα, πού απαίτησε πίστη στα δόγματα, θρησκευτική πίστη, και ζήτησε από τη λογική να υποταχθεί σ' αυτά, συναινούσε ταυτόχρονα στη σύγκρουση. Αν η λογική αντιταχθεί στο δόγμα -και νομίζω πώς αυτό ακριβώς συμβαίνει (αφού, αν δεν αντιτασσόταν, γιατί να απαιτείται Πίστη, εκεί όπου η απλή λογική και η ορθή σκέψη θα αρκούσαν)- η Εκκλησία αναγκάζεται να προσαρμοστεί στη λογική. Απ' αυτό ακριβώς είναι πού προφυλάχθηκαν ο Λάο-Τσέ, ο Κομφούκιος κι ο Σάκια-Μούνι, με το να αποφύγουν να στηρίξουν τη διδασκαλία τους σε μια βάση την οποία η λογική δεν θα προσέγγιζε παρά μόνο ως εχθρός, με το να μην την στηρίξουν σε τίποτα το υπερφυσικό και τέλος, με το να μη διαχωρίσουν ποτέ την ηθική άπ' τη σοφία, ούτως ώστε, σε μας, ο πιο ενάρετος είναι ταυτόχρονα κι ο πλέον ορθολογιστής. Χάρη σ' αυτό, την ευδαιμονία πού εσείς ανάγετε στον ουρανό, εμείς την πραγματώνουμε στη γη.

Ταξίδεψα πολύ. Είδα μουσουλμάνους, βουδιστές… Είδα παντού τα ήθη, τους θεσμούς, την ίδια τη μορφή της κοινωνίας, όλα φτιαγμένα σύμφωνα με τις θρησκευτικές δοξασίες, ναι, παντού· εκτός από τις χριστιανικές κοινωνίες. Το γεγονός ότι η θρησκεία πού λέει στους ανθρώπους: «Για ποιο πράγμα ανησυχείτε;», πού τους διδάσκει να μην κατέχουν τίποτα πάνω στη γη, ν' αλληλοβοηθούνται, ν' άλληλοαγαπιώνται, να μην επιθυμούν ποτέ να προσθέσουν ένα δάχτυλο στο ανάστημα τους και να στρέφουν το δεξιό τους μάγουλο σ' αυτόν πού τους χτύπησε το αριστερό, είναι εκείνη ακριβώς πού διαμόρφωσε τους πιο ανήσυχους λαούς, τους πιο πλούσιους, τους πιο μορφωμένους, τους πιο πολιτισμένους (όλα, μορφές πλούτου), τους πιο επιτήδειους, πολυμήχανους, εφευρετικούς, τους πιο ραδιούργους, ενεργητικούς και θορυβώδεις, συνεχώς κατειλημμένους από την επιθυμία να φουσκώσουν και να μεγαλώσουν, αυτούς εν τέλει τους λαούς για τους οποίους εκείνο πού εσείς ονομάζετε τιμή είναι το πιο ερεθιστικό κι αντιτίθεται απόλυτα στη συγγνώμη και την άφεση... δεν συμφωνείτε ότι υπάρχει σ' αυτό κάτι το παράξενο, μια παρεξήγηση, μια απάτη, εν πάση περιπτώσει, κάτι το ασύμφωνο πού σας οδηγεί στη χρεωκοπία ;

-Νομίζω, τόλμησα να πω, πώς υποψιάζομαι την κρυφή αίτια αυτής της ανακολουθίας πού τόσο σας εκπλήσσει, αλλά και την οποία εμείς έχουμε τόσο συνηθίσει ώστε να μη μας κάνει πλέον την παραμικρή εντύπωση: είναι το ότι, παρόλο πού φαίνεται εκ πρώτης όψεως, ο χριστιανισμός (κι ό καθολικός κάπως λιγότερο από τον προτεσταντισμό) είναι ένα σχολείο ατομικισμού· ίσως το τελειότερο σχολείο ατομικισμού πού ο άνθρωπος εφεύρε μέχρι σήμερα».*

Βέβαια το κείμενο αυτό δεν είναι ανάγκη να το πάρει κανείς τοις μετρητοίς. Ο Ζίντ είναι κάπως παιδί του Νίτσε και ο Νίτσε, όσο κι αν θέλουμε να τον διαβάσουμε θετικά ή να βρούμε ουσιαστικές πλευρές στο έργο του, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι είναι πολέμιος μιας ολόκληρης παράδοσης. Ωστόσο, φαίνεται στο κείμενο αυτό ή σταδιακή παρέκκλιση ή παραμόρφωση ή διαστρέβλωση του Ευαγγελικού μηνύματος, παρέκκλιση πού σταδιακά οδήγησε τους λαούς στην απώλεια του Νοήματος της Ενανθρώπησης και της Εκκλησίας ή αν θέλετε του Μυστηρίου της Ζωής, όπως μας το παρέχει η Ορθόδοξη Εκκλησία και η Πατερική θεολογία της και όπως το 'ξεραν, αν δεν το ζούσαν, μέχρι το Μεσαίωνα. Έχει σημασία ότι το κείμενο αυτό γράφεται από άνθρωπο πού δεν αρεσκόταν στους εθνικισμούς, είχε πλατειά εμπειρία του κόσμου και γενικά του δυτικού πολιτισμού, γνώριζε τον Χριστιανισμό -τουλάχιστον τον δυτικό- και μη οντάς θεολόγος μιλάει μια αμεσότερη γλώσσα, πού σχετίζεται βέβαια με την όλη διαμορφωμένη κατάσταση και τον προβληματισμό στην Ευρώπη των αρχών του 20ου αιώνα.

Η περίπτωση του Ζίντ δεν είναι η μόνη. Στις αρχές του αιώνα σημαντικοί στοχαστές στη Δύση άρχισαν να παίρνουν κριτική στάση απέναντι στην πορεία του νεώτερου πολιτισμού και αμφισβήτησαν πολλά από τα αυτονόητα ή ακλόνητα δεδομένα του. Ανάλογα με τα ιδιαίτερα γνωρίσματα και χαρίσματα του, ό καθένας τους είχε και διαφορετική θέση ή τρόπο για να αναπτύξει την αμφισβήτηση του, την κριτική του ή την πρόταση του. Αραδιάζω μια σειρά ονόματα: Ρενέ Γκενόν, Ά. Τόϋμπι, Θ. Έλιοτ, Έζρα Πάουντ, Μίγκουελ Ουναμούνο, Όρτέγκα. Υ. Γκασσέτ, Σιμόνη Βέϊλ, Μ. Χάϊντεγγερ, ενώ από δίπλα, στην καρδιά της Ευρώπης, στο Παρίσι, οι Ρώσοι της Διασποράς (Μπερντιάγεφ, Φλωρόφσκυ, Ευδοκίμωφ, Σμέμαν, Μάγιεντορφ), διασταύρωναν την ρωσική Χριστιανικότητα με τον «Ευρωπαϊκό Μηδενισμό» (Νίτσε) και τις ποικίλες αμφισβητήσεις που είχαν αρχίσει να ξεπροβάλλουν στο ευρωπαϊκό στερέωμα.

*Περιοδικό Το Δέντρο, Καλοκαίρι 1993, τ. 77-78, σσ. 12-13.

Σωτήρη Γουνελά – «Η κρίση του Πολιτισμού»
Εκδόσεις Αρμός -1997
Σελ. 21-25

Φόρος Τιμής στον τον E. A. Blair (George Orwell)

2008-10-09T20:19:00.005+03:00

Θέλω να γράψω για τον Eric Arthur Blair που γεννήθηκε το 1903 στις Ινδίες και πού ατόφιος Εγγλέζος, όπως ο D.H.Lawrence ή ο Μπλαίηκ, ο Dr. Johnson ή ο G. Κ. Chesterton, δηλαδή αντιπροσωπευτικός μιας εθνότητας - όπως ο Μακρυγιάννης είναι ατόφιος Έλληνας. Θέλω να γράψω για τον Ε.A. Blair πού δεν τον μνημονεύει κανένας, μια και όλοι ξέρουν τον George Orwell –ψευδώνυμο- πού έγραψε το Animal Farm και το Nineteen Eighty Four, τα οποία πούλησαν απάνω από δυο εκατομμύρια αντίτυπα. Έγραψε και άλλα πολλά ο George Orwell - πεζογραφία, δημοσιογραφία, ταξίδια, εντυπώσεις, περιπέτειες, αναμνήσεις, κριτικές• - πάντα σημαντικά και παλικαρίσια, πάντα τίμια και σοβαρά, πάντα ασυμβίβαστα και με κύρος, γιατί στάθηκε o ίδιος σημαντικός και παλικάρι, τίμιος και σοβαρός, ασυμβίβαστος και με κύρος. Δεν ακολούθησε ποτέ σε τίποτα κανέναν από τους περισσότερους ανθρώπους της εποχής του πού, για να μη θεωρηθούν οπισθοδρομικοί ή καθυστερημένοι και ασυγχρόνιστοι aπό την intelligentsia, φοβούνται να σταθούν όρθιοι όταν παίζουν τον Εθνικό Ύμνο (λέει ό Ε, A. Blair) ή -για τον ίδιο λόγο- ντρέπονται να σταυροκοπηθούν όταν μπαίνουν σε μια εκκλησιά (προσθέτω εγώ).

Δεν είπε, ακόμα, ποτέ ψέματα για κανένα ζήτημα και, το σπουδαιότερο, δεν πίστεψε τα μεγάλα ψέματα του 20ου αιώνα στη φιλοσοφία, στην κοινωνιολογία και στην πολιτική, πού δημιούργησαν -όπως όλα τα ψέματα- εκατομμύρια θύματα σε όλο τον κόσμο, τόσο ανάμεσα στους λαούς ή στις ολότητες όσο και ανάμεσα στους διανοούμενους ή στις μειονότητες. Γεννημένος από πατέρα υπάλληλο της Αγγλικής Διοίκησης, πήρε μια υποτροφία για το Eton -ο πατέρας του δε θά είχε τα μέσα να τον στείλει ποτέ σε τέτοιο πολυδάπανο κολλέγιο— από όπου αποφοίτησε προτού συμπληρώσει τα είκοσι, και σε λίγο διορίστηκε στην Ινδική Αυτοκρατορική Αστυνομία -ένα είδος Ελληνικής Χωροφυλακής ή Ισπανική Guardia Civil- στη Βιρμανία. Υπηρέτησε εκεί πέντε χρόνια, κατάλαβε πώς δεν του ταίριαζε το επάγγελμα, μίσησε την αυτοκρατορία («It did not suit me and made me hate imperialism», γράφει ο ίδιος στον πρόλογο της ουκρανικής έκδοσης του Animal Farm -κυκλοφόρησε Νοέμβριο 1947- από όπου παίρνω τα αυτοβιογραφικά τούτα) και παραιτήθηκε το 1927 -όταν βρισκόταν στην Αγγλία με άδεια— για να γίνει συγγραφέας.

Έζησε στο Παρίσι το 1928-29 γράφοντας διηγήματα ή αφηγήματα πού δεν τα δημοσίευε κανένας και πού αργότερα τα κατάστρεψε όλα. (Πεθαίνοντας άφησε ελάχιστα «χαρτιά», από αυτά για τα οποία τόσο πολύ ενδιαφέρονται μια ορισμένη κριτική και οι περισσότεροι βιογράφοι, και στη διαθήκη του ζήτησε να μη γράψουν τη βιογραφία του θέλοντας να δείξει, φαντάζομαι, πώς δεν είχε σε μεγάλη υπόληψη το είδος αυτό.) Τα χρόνια εκείνα, ύστερα από το 1929, τα πέρασε μεροδούλι μεροφάι και αρκετές φορές νηστικός, ζώντας για μεγάλα χρονικά διαστήματα με τους απόκληρους της κοινωνίας ή με στοιχεία ύποπτα στις χειρότερες φτωχογειτονιές και με αυτούς πού αλητεύουν ψωμοζητώντας στους δρόμους ή κλέβοντας. Το έκανε αυτό από αναπαραδιά, αλλά ο τρόπος ζωής των ανθρώπων αυτών τράβηξε το ενδιαφέρον του και αργότερα πέρασε πολλούς μήνες μελετώντας συστηματικότερα τις συνθήκες ζωής των ανθρακωρύχων στη βόρεια Αγγλία. Μοναχά ύστερα από το 1934 άρχισε να κερδίζει το ψωμί του γράφοντας.

Ως το 1930 δεν είχε ακόμα ξεκαθαρισμένη πολιτική άποψη, και το Σοσιαλισμό —ή αυτό που εκείνος ονομάζει Σοσιαλισμό (για περισσότερα, κοίταξε The, Collected Essays, I, 373 στις εκδόσεις «Penguin»)- τον προτίμησε περισσότερο από αηδία για τον τρόπο με τον οποίο καταπίεζαν και παραμελούσαν τους φτωχότερους από τους εργάτες της βιομηχανίας παρά από θεωρητικό θαυμασμό για μια προσχεδιασμένη κοινωνία, «more out of disgust with [...] than out of any theoretical admiration for a planned society» (συνεχίζω να παίρνω τα αυτοβιογραφικά από τον πρόλογο πού ανάφερα -The Collected Essays, III, 455-459). Tο 1936 παντρεύεται -την Eileen O'Shaugnessy (πρόφερε: Ο'Σόκενσι)- και την ίδια σχεδόν βδομάδα ξεσπάει στην Ισπανία ο Εμφύλιος Πόλεμος. Σε έξι μήνες, μόλις αποτέλειωσε ένα βιβλίο πού έγραφε, φεύγουν μαζί με τη γυναίκα του για την Ισπανία, όπου πολεμάει με τους Κυβερνητικούς -όχι με τη Διεθνή Ταξιαρχία, όπως οι περισσότεροι ξένοι, αλλά, από μια σειρά τυχαία περιστατικά («through a series of accidents»), με το P.O.U.M (Partido Obrero de Unificacion Marxista), δηλαδή με τους Ισπανούς Tροτσκιστές- στο μέτωπο της Άραγόνας έξι μήνες, και στη Χουέσκα τραυματίζεται άπο ένα φασίστα ελεύθερο σκοπευτή («a Fascist sniper ») στο λαιμό. Στα μέσα του 1937, όταν οι Κομμουνιστές κυριάρχησαν (ή σχεδόν) στην Ισπανική Κυβέρνηση, άρχισαν οι διωγμοί των Τροτσκιστών, και τα νιογάμπρια μόλις πού κατάφεραν να φύγουν ζωντανοί από την Ισπανία. Δεν τους έπιασαν ούτε μια φορά, ενώ πολλοί από τους φίλους τους εκτελέστηκαν και άλλοι φυλακίστηκαν για καιρό ή εξαφανίστηκαν για πάντα. Το άνθρωποκυνήγημα αυτό γίνηκε ταυτόχρονα με τις μεγάλες δίκες της Ε.Σ.Σ.Δ. και ήταν ένα είδος συμπλήρωμα τους («a sort of supplement to them»). «Στην Ισπανία όπως και στη Ρωσία» -μεταφράζω- «ή φύση των κατηγοριών (συγκεκριμένα: συνωμοσία με τους φασίστες) ήταν η ίδια και, για όσα σχετίζονταν με την Ισπανία, είχα κάθε λόγο να πιστεύω πώς η κατηγορία ήταν ψεύτικη».

Το πάθημα, αυτό τον έμαθε πόσο εύκολα η προπαγάνδα του ολοκληρωτισμού μπορεί να κατακυριέψει τη διαφωτισμένη κοινή γνώμη στις δημοκρατικές χώρες («can control the opinion of enlightened people in democratic countries»), και τον έκανε να ξεχωρίσει, στο σημείο τούτο, από τους αναρίθμητους διαφωτισμένους όσους, για χρόνια ολόκληρα, πιάστηκαν ψιμάρια στην προπαγάνδα αυτή. Πίσω στην Αγγλία το αντρόγυνο αντάμωσε πλήθος καλοπροαίρετους και καλά πληροφορημένους -έτσι νόμιζαν- παρατηρητές να πιστεύουν τις πιο φανταστικές ιστορίες για συνωμοσία, προδοσία και δολιοφθορά, πού διάβαζαν στις διάφορες ανταποκρίσεις των εφημερίδων από τις δίκες της Μόσχας. Τότε κατάλαβε καθαρά την αρνητική επίδραση του σοβιετικού μύθου («the negative influence οf the Soviet myth») απάνω σε αυτό πού εκείνος ονόμαζε Σοσιαλισμό (βλέπε παραπάνω τη σχετική παραπομπή). «Πρέπει κανένας ωστόσο να θυμάται», γράφει, «πώς η Αγγλία δεν είναι ολότελα δημοκρατική. Είναι και αυτή μια χώρα κεφαλαιοκρατική με μεγάλα ταξικά προνόμια και (ακόμα τώρα, ύστερα από ένα πόλεμο πού σχεδόν μας εξομοίωσε όλους) με μεγάλες διαφορές στον πλούτο. Μολαταύτα είναι μια χώρα όπου οι άνθρωποι έζησαν κάμποσες εκατοντάδες χρόνια δίχως να γνωρίσουν εμφύλιο πόλεμο, όπου οι νόμοι είναι σχετικά δίκαιοι και σχεδόν πάντα μπορεί να εμπιστεύεται κανένας τις επίσημες ειδήσεις και τις στατιστικές, και όπου να έχεις και να εκφράζεις τις απόψεις μιας μειοψηφίας δε συνεπάγεται κανένα θανάσιμο κίνδυνο». Σε μια τέτοια ατμόσφαιρα δύσκολο να πιστέψει κανένας τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, τις μαζικές εκτοπίσεις, τις παράνομες συλλήψεις, τη λογοκρισία του τύπου και τα υπόλοιπα. Ένας μέσος άνθρωπος γίνεται εύκολοπίστευτος στην ολοκληρωτική προπαγάνδα -συγκρίνει αυτόματα με τα όσα ξέρει- και καταπίνει με αθωότητα τα μεγαλύτερα ψέματα. Αυτό συμβαίνει με τον περισσότερο κόσμο και με όλα όσα, διαβάζει για μια χώρα όπως η Ε.Σ.Σ.Δ. («Everything he reads about a country like the U.S.S.R. is automatically translated into English terms»), και η πλειοψηφία των Άγγλων στάθηκε ανίκανη, ως τα 1939 και αργότερα ακόμα, να αποτιμήσει την αληθινή φύση του καθεστώτος των Ναζήδων στη Γερμανία («of assessing the true nature of the Nazi regime in Germany»).

Σε ένα άλλο αυτοβιογραφικό σημείωμα, γραμμένο τον Απρίλη του 1940, σημείωνε: «Όσα είδα στην Ισπανία, και όσα είδα από τότε μέσα στα παρασκήνια, σε αριστερά πολιτικά κόμματα, μου προκάλεσαν φρίκη για την πολιτική». Και παρακάτω: «Συναισθηματικά είμαι, βέβαια, «αριστερός», αλλά πιστεύω πώς ένας συγγραφέας μπορεί να απομείνει τίμιος μοναχά μακριά από κομματικές ταμπέλες» (The Collected Essays, II, 39). Στην Αγγλία ο George Orwell χάνει τη γυναίκα του την άνοιξη του 1945, και από το 1947 μπαινοβγαίνει σε διάφορα νοσοκομεία -υπόφερε από φυματίωση- ως το θάνατο του στις αρχές του 1950, σε ηλικία 46 χρονών. (Τον Όχτώβριο του 1949, τρεις μήνες προτού πεθάνει, παντρεύεται την Sonia Brownwell πού είχε γνωρίσει το 1945.) Αυτά για τον George Orwell.

Ανθή Λεούση - Μικρά Βασίλεια

2008-06-15T11:28:00.003+03:00

Επουράνια Πιετά

Η κάθε σάρκα
απ’ την θνητότητα βαριά και αργοκίνητη -
και παίρνοντας ανάσες στα βουνά
θα ανέβει στην πηγή της.

Η βιασύνη που ανυπομονεί εκεί
στις κνήμες και στους αστραγάλους
δείχνει ότι προετοιμάζονται
να γιορτάσουν.

σελ. 113

Πέρασμα

Σπίτι άν πιάναμε ο Παρελθών κι εγώ
ή ένα πανδοχείο-
θα τους κερνούσαμε ορεκτικά ποτά
περαστικούς και επισκέπτες
θα τους ξεπροβοδίζαμε
απο το βάθος της κλειστής ψυχής τους
μαθημένους
σαν ξένη ατάραχα την ξενιτειά να βλέπουν.

σελ. 137

Διδασκαλία

Ποτιστική βροχή:
Αφουγκράζομαι
τι είναι η έμμονη στοργή.

σελ. 226

Ανθή Λεούση – «Μικρά Βασίλεια»
Εκδ. Ίνδικτος, Αθήνα 2008.

Παύλος Ευδοκίμωφ – Η πάλη με τον Θεό.

2008-06-08T13:42:00.005+03:00

Η βαθειά απαισιοδοξία του Freud ή του Heidegger διαμορφώνεται εντελώς φυσικά, όταν σκέπτεται κανείς την ζωή σε σχέση με το τέλος της. Το να αναγνωρίσει κανείς και να δεχθεί αυτό το τέλος είναι ήδη μια φιλοσοφική στάση βαθειά και αληθινή, διότι «κανείς δεν ομιλεί για την ζωή τόσο καλά όσο ο θάνατος», σημειώνει ο Julien Green. Πράγματι, μια ατέλειωτη διάρκεια μέσα στις συνθήκες της επίγειας ζωής, ο χρόνος κομμένος απλούστατα από το τέλος του, θα στερούσε την ύπαρξη από το νοημά της. Η Simone de Beauvoir στο έργο της, «Ολοι οι άνθρωποι είναι θνητοί» (Tous les hommes sont mortels) συναντά τον Berdiaev και εκφράζει μια σωστή διαίσθηση: η ατέλειωτη διάρκεια της βιολογικής υπάρξεως θα κορυφωνόταν σε μια ατέλειωτη ανία. Θα μπορούσε κανείς να προσθέσει ότι η φρίκη για την κόλαση προέρχεται ακριβώς από μια τέτοια ανία, πού μπορεί να διαιωνισθεί. Για τους Πατέρες της Εκκλησίας, η ζωή χωρίς τέλος με τις γήϊνες συνθήκες δεν μπορεί να είναι, παρά ένας δαιμονικός εφιάλτης, η αγάπη δε του Θεού προς την δημιουργία του εμποδίζει αυτή την διαιώνιση αυτής της καταστάσεως ζωής, πού δεν θα ήταν παρά ο έπικρεμάμενος θάνατος.

Το νόημα της Ιστορίας, η ίδια η ύπαρξή της, είναι σε άμεση σχέση με το τέλος της, με τον ισολογισμό της, με την υπερβατικότητά της προς το «εντελώς άλλο», υπερβατικότητα περισσότερο αναπόφευκτη από τον ίδιο τον θάνατο. «Έσχατος εχθρός καταργείται o θάνατος», διακηρύσσει αποφασιστικά ο Απόστολος Παύλος(1). Το υπέρτατο κακό αποδεικνύεται ότι κυοφορεί την υπέρτατη λύση της ανθρώπινης μοίρας. Ο θάνατος προκαλεί την πολύ νόμιμη αγωνία, σταματά την συνήθη βεβήλωση με την λήθη και τοποθετεί αμέσως σ’ εκείνο το επίπεδο βάθους, το όποιον εντυπωσιάζει ο όλες τις περιπτώσεις με το μεγαλείο του μυστηρίου του. Ο άγιος Αυγουστίνος, στην αρχή της ζωής του, θρηνεί την αναχώρηση του φίλου του και ομολογεί: «Έγινε ένα μεγάλο ερώτημα για μένα τον ίδιο, και ερωτούσα την ψυχή μου» (2) .

Η αξία του ανθρώπου μετρείται με την στάση του προς τον θάνατο. Ο Πλάτωνας δίδασκε την φιλοσοφία σαν την τέχνη του «καλώς άποθανείν». Αλλά η φιλοσοφία δεν γνωρίζει νίκη πάνω στον θάνατο, μπορεί να την απαίτησει, δεν μπορεί να μας μάθει, πώς μπορούμε να πεθάνουμε «εν τη Αναστάσει». Βεβαιώνει μόνον, και σ' αυτό έγκειται όλο το μεγαλείο της, ότι ο χρόνος δεν μπορεί να περικλείσει την αιωνιότητα, ότι χωρίς το τέλος του είναι περισσότερο άνευ νοήματος από τον θάνατο, ότι αυτός ο κόσμος, πού σκοτώνει τον Δίκαιο Σωκράτη, δεν είναι ο αληθινός κόσμος. Πολύ περισσότερο, τα εγκλήματα του μαρτυρούν για την ύπαρξη ενός αλλού κόσμου, οπού βασιλεύει ή δικαιοσύνη και όπου ο Σωκράτης ζεί αιωνίως νέος και ωραίος. Για τον Ιουστίνο, η μοίρα του Σωκράτους προεικονίζει την τύχη του Χριστού, ο οποίος πεθαίνει και ανίσταται, και «εν τω οποίω» ο Σωκράτης ξαναγεννιέται για την αιωνιότητα.

Ο θάνατος δεν είναι μια στιγμή, συνυπάρχει και συντροφεύει τον άνθρωπο καθ' όλη την πορεία της ζωής του. Είναι παρών σε όλα τα πράγματα, είναι το προφανές όριό τους. Ο χρόνος και ο χώρος, οι στιγμές πού χάνονται και οι αποστάσεις πού χωρίζουν, είναι τόσες τομές, τόσοι τμηματικοί θάνατοι. Κάθε αποχαιρετισμός, λήθη, αλλαγή, το γεγονός ότι τίποτε δεν μπορεί να ξαναγίνει ακριβώς το ίδιο, μεταφράζουν την πνοή τού θανάτου μέσα στην καρδιά της ζωής και μας αιωρούν μέσα στην οδύνη. Κάθε αναχώρηση ενός αγαπημένου προσώπου, το τέλος κάθε πάθους, τα ίχνη του χρόνου πάνω σ' έvα πρόσωπο, το τελευταίο βλέμμα πάνω σε μια πόλη ή σ' ένα τοπίο, πού δεν θα ξαναδούμε πια ποτέ, ή απλούστατα ένα μαραμένο λουλούδι προκαλούν μια βαθειά μελαγχολία, μια προκαταβολικά άμεση εμπειρία του θανάτου.

Η φύση δεν γνωρίζει προσωπική αθανασία, δεν γνωρίζει παρά την επιβίωση του είδους. Οι «άθεοι» δεν μπορούν να οραματίζονται παρά επιβίωση μέσα στα έργα τους ή μέσα στην ανάμνηση των μελλοντικών γενεών είναι μια μελαγχολική αθανασία λεξικού, το πολύ - πολύ.

Η βιαιότητα του θανάτου δεν μπορεί να εξουδετερωθεί παρά με την αρνησή του. Γι' αυτό στο κέντρο της ζωής ορθώνεται ο Σταυρός η δε Ζωή δέχεται ελεύθερα να περάσει από τον θάνατο, για να τον ανατίναξει και να τον εκμηδένισει : «θανάτω θάνατον πατήσας», ψάλλει η Εκκλησία την νύχτα του Πάσχα. Ο Ωριγένης αναφέρει μια παράδοση, κατά την οποία το σώμα του Αδάμ είχε ταφεί εκεί όπου ο Χριστός σταυρώθηκε. Μια άλλη παράδοση λέγει ότι το ξύλο τού Σταυρού έχει την προέλευσή του από το δένδρο της Εδέμ. Έτσι ο Σταυρός του Χριστού έγινε το Δένδρο της ζωής. Η Βίβλος αγνοεί την φυσική αθανασία και αποκαλύπτει την Ανάσταση πού έρχεται από το υπερπέραν: από τον θάνατο και την Ανάσταση του Θεανθρώπου. Έτσι μόνον ο Χριστιανισμός δέχεται την τραγικότητα του θανάτου, τον κοιτάζει κατά πρόσωπο, γιατί o Θεός περνά απ' αυτό τον δρόμο και όλοι τον ακολουθούν.

1. Α' Κορ. 15, 26.
2. 'Εξομολογήσεις, σ. 69.

Παύλου Ευδοκίμωφ
«Η Πάλη με τον Θεό»
Πατριαρχικό Ιδρυμα Πατερικών Μελετών, 1991.
Σελ. 238-240.

ΤΑΚΗΣ ΓΙΑΝΝΟΥΣΑΣ - Ένας αυτοδίδακτος αληθινός καλλιτέχνης.

2008-06-07T09:39:00.005+03:00

Ο Τάκης γεννήθηκε το Φεβρουάριο του 1923 σε κεντρική γειτονιά του Βελβεντού. Οι γονείς του ήταν ο Νικόλαος και η Σοφία Καραματσούκα ή Γιαννούσα, ένα παρατσούκλι που τους το κληροδότησε ο παππούς Γιάννης- Γιαννούσας. Η μητέρα του ήταν μοδίστρα στο Βελβεντό. Ο πατέρας του, μετανάστης στην Αμερική πρώτα και μετά στη Ρουμανία, όταν γύρισε στο χωριό, άνοιξε ένα μεγάλο εμπορικό κατάστημα στον κεντρικό δρόμο του Βελβεντού, εκεί που είναι σήμερα το καφενείο του κ. Γιάννη Ασμή και το σπίτι του κ. Νίκου Φκιαρά. Στο μαγαζί τους πήγαιναν άνθρωποι και από τα γύρω χωριά μ' ένα δεμάτι ξύλα στην πλάτη, για να τ' ανταλλάξουν με λίγο λάδι και να γλυκαθούν με την καραμέλα, κέρασμα του κυρ-Νικόλα. Ο Τάκης είχε άλλα τέσσερα αδέλφια: Το Γιάννη, που ήταν δάσκαλος, την Ελένη, την Αικατερίνη και την Ελπίδα.

Ο Τάκης έχει μια ιδιαιτερότητα στον τρόπο που εκφράζεται. Δεν μπορεί να ολοκληρώσει τις προτάσεις του. Αυτό το πρόβλημα προέκυψε μετά από μια δυσεντερία που έπαθε, όταν ήταν περίπου δύο ετών. Για ένα μήνα περίπου υπέφερε από πόνους, διάρροιες και εμετούς. Η μητέρα του για να τον ανακουφίζει, μετά από συμβουλή γιατρού, του έδινε τη νύχτα λίγο υπνωτικό για να κοιμάται. Ένα πρωί δεν τον βρήκε στο κρεβάτι του και τον ανακάλυψε στο υπόγειο του σπιτιού τους, εκεί που είχαν τα σταφύλια, έτοιμα για το πατητήρι, να τρώει. Από τότε άρχισε να αναρρώνει. Η δυσεντερία αυτή, δυστυχώς, του προκάλεσε αφυδάτωση με αποτέλεσμα τη βλάβη εγκεφαλικών κυττάρων, η οποία άφησε στον Τάκη μια αναπηρία. Αντιθέτως, τα υπόλοιπα παιδιά του χωριού που είχαν προσβληθεί από δυσεντερία πέθαναν, όπως μας πληροφορεί η αδελφή του Τάκη, Ελπίδα.

Πήγε σχολείο μέχρι την Τετάρτη Δημοτικού. Τα πρώτα του γράμματα τα έμαθε από την κυρία Όλγα Ασμή (Παπανικόλα). Ακόμα τη θυμάται ο Τάκης και την αναφέρει συχνά. Η Ελπίδα μας αφηγήθηκε ένα περιστατικό από την τάξη: «Ένα πρωί που η κυρία Όλγα έκανε, όπως συνηθιζόταν τότε, έλεγχο για καθαρά νύχια και μαντήλι, ο Τάκης ανακάλυψε άτι δεν είχε μαντήλι μαζί του. Τι να κάνει τότε κι αυτός, βγάζει την άκρη από το άσπρο του πουκάμισο, τη διπλώνει προσεκτικά και ακουμπά απάνω τα χέρια, δίνοντας έτσι λύση στο πρόβλημα». Από μικρό παιδί διακρίνεται για την περιέργεια και την εφευρετικότητα του...

Από τις πιο αγαπητές φιγούρες του χωριού μας, ο Τάκης είναι ευπρόσδεκτος από όλους. Είναι γνωστή, στους μεγαλύτερους τουλάχιστον, η αγάπη του για τη μουσική. Η φλογέρα του συνόδευσε πολλά γλέντια. Τα τραγούδια του γάμου είναι τα αγαπημένα του. Στο σπίτι του έχει μια ολόκληρη συλλογή από φλογέρες και ένα ακορντεόν. Τις πρώτες νότες τις διδάχτηκε από τον αδελφό του Γιάννη. Ήθελε τόσο πολύ να μάθει μουσική, που κλεινόταν ώρες ολόκληρες μ' ένα κερί στο υπόγειο, για να κάνει την πρακτική του.

Καλλιτεχνική φύση ο Τάκης, μεγαλώνοντας ανακάλυψε και τη μαγεία των χρωμάτων. Απ' ό,τι φαίνεται, στη δυσκολία του να επικοινωνήσει με τους άλλους, έβρισκε μόνος του τρόπους για να εκφράζει τις σκέψεις του, τα συναισθήματα του, τα όνειρα του. Ζωγραφίζει σε κάθε είδους χαρτί που πέφτει στα χέρια του. Πάνω σε λαδόκολλες, καφέ χαρτιά περιτυλίγματος, μπλοκ ζωγραφικής. Ο καμβάς, όμως, που ο ίδιος επινοεί και κατασκευάζει είναι τα χάρτινα κουτιά. Γιατί ο. Τάκης, ως καλλιτέχνης που είναι, θέλει να ανακαλύπτει δικούς του τρόπους έκφρασης. Έτσι, ανοίγει τα χάρτινα κουτιά προσεκτικά και ενώνει τα σχισίματα στις άκρες ράβοντας τα. Στην αρχή σχεδιάζει με μολύβι, στη συνέχεια το σχέδιο το περνάει με στυλό και μετά βάζει τα χρώματα. Ξυλομπογιές, μαρκαδόρους, νερομπογιές, τέμπερες ακόμα και βαφές νημάτων χρησιμοποιεί στις ζωγραφιές του. Οι πίνακες του είναι εικόνες από την παιδική του ηλικία. Στην πραγματικότητα ο Τάκης δε μεγάλωσε ποτέ. Είναι ο Πήτερ Παν στη χώρα των χρωμάτων. Οι ζωγραφιές του διηγούνται ιστορίες. Αλλες που έζησε ο ίδιος κι άλλες που φαντάστηκε. Σε κάθε πίνακα του πετάει ένα αεροπλάνο, άλλες φορές γερμανικό να βομβαρδίζει κι άλλες εγγλέζικο να ρίχνει τρόφιμα. Οι Γερμανοί δηλώνουν έντονη την παρουσία τους στους πίνακες του. Εξάλλου ο Τάκης έζησε μια τραυματική εμπειρία, όταν κρατήθηκε ως όμηρος. Αφέθηκε τελικά ελεύθερος, όταν μια γυναίκα προσπαθώντας να τον σώσει, έθεσε σε κίνδυνο τη σωματική της ακεραιότητα.

Στους πίνακες του Τάκη απεικονίζονται χωράφια με σιτάρια, καπνό, φίδια, δραγάτες, Αγιοι, αραμπάδες, καρναβάλια -ο Τάκης λατρεύει την Αποκριά και η αγαπημένη του αμφίεση είναι «του κουρίτσ' απ' του Ορτόκι».

Όσοι τον στενοχωρούν γίνονται θέμα της ζωγραφικής του. Πάνω στον καμβά του τους τιμωρεί. Όλο και κάποιο φίδι θα ξεφυτρώσει, για να τους τσιμπήσει!
Ζωγραφίζει με μεγάλη λεπτομέρεια πουλιά, μπουντίνους (μεταξοσκώληκες), σπίτια, εκκλησίες, αγγέλους, το λάκκο που πλημμυρίζει, καρυδιές, ποτάμια, γερμανικά όπλα, φυσίγγια, στολές, ζώα με φτερά που έχουν στα πόδια τους ρόδες, σουρεαλιστικές εικόνες, παραμυθένιες.

Ο Τάκης ως ζωγράφος μας βάζει δύσκολα. Μας αναγκάζει, εξαιτίας του λεπτομερούς σχεδίου του, να σταθούμε ώρα αρκετή μπροστά στους πίνακες του, να τους παρατηρήσουμε πολύ καλά, μη μας ξεφύγει κάτι και χάσουμε όλη τη μαγεία της ιστορίας που θέλει να μας διηγηθεί.

Για την Ομάδα Ζωγραφικής του Μ.Ο.Β
Βλάχου Βαΐτσα

Ananda K. Coomaraswamy - Tι είναι τέχνη ;

2008-05-05T23:26:00.003+03:00

Στην τυπική κοινωνία, όπως τη συνέλαβε o Πλάτωνας, ή όπως πραγματώθηκε στον φεουδαρχικό κοινωνικό ιστό ή στο σύστημα των καστών, η απασχόληση έχει τον χαρακτήρα αποστολής και συνήθως είναι κληρονομική. Σκοπός ήταν να ασκεί τουλάχιστον ό κάθε άνθρωπος το χρήσιμο επάγγελμα πού εκ φύσεως του ταιριάζει, και μέσω του οποίου συνεπώ; μπορεί να υπηρετήσει βέλτιστα την κοινωνία όπου ανήκει, και συνάμα να πραγματώσει τη δική του τελείωση. Εφόσον ο καθένα; χρησιμοποιεί πράγματα φτιαγμένα με τέχνη, όπως δηλώνει ο όρος «τεχνούργημα», και κατέχει μια τέχνη κάποιου είδους, είτε ζωγραφική, γλυπτική, σιδηρουργία, πλεκτική, μαγειρική ή τη γεωργική τέχνη, τότε δεν υπάρχει ανάγκη γενική; ερμηνείας της φύσης της τέχνης, αλλά σκοπός είναι η μετάδοση της γνώσης επιμέρους τεχνών σ' εκείνους που πρόκειται να τις ασκήσουν. Αυτή η γνώση μεταβιβάζεται κανονικά από τον δάσκαλο στον μαθητευόμενο, χωρίς να υπάρχει καμμιά ανάγκη για «σχολές τεχνών». Μια τέτοιου είδους ολοκληρωμένη κοινωνία μπορεί να λειτουργήσει αρμονικά για χιλιετίες, με την απουσία εξωτερικής επέμβασης.

Από την άλλη πλευρά η ομαλή ζωή αναρίθμητων ανθρώπων μπορεί να καταστραφεί σε μια γενιά από το αφανιστικό άγγιγμα του πολιτισμού μας· η τοπική αγορά ξεχειλίζει από μια ποσοτική παραγωγή πού ο υπεύθυνος τεχνίτης δεν μπορεί να ανταγωνιστεί· η αποστολική δομή της κοινωνίας με τη συντεχνιακή της οργάνωση και τα ανάλογα πρότυπα εργασίας, υποσκάπτεται· ο καλλιτέχνης απογυμνώνεται από την τέχνη του και αναγκάζεται να βρεί μια «δουλειά» μέχρι πού τελικά η αρχαία κοινωνία βιομηχανοποιείται και συρρικνώνεται στο επίπεδο κοινωνιών όπως οι δικές μας, στις όποιες ως προτεραιότητα της ζωής τίθεται η επικερδής «δουλειά». Μπορεί κανείς να αναρωτηθεί ότι τα δυτικά κράτη φοβούνται και μισούν άλλους λαούς, όχι μόνο για προφανείς πολιτικούς ή οικονομικούς λόγους, αλλά ακόμα πιο βαθιά, ενστικτωδώς σχεδόν, για πνευματικούς λόγους;

Τι είναι τέχνη, ή μάλλον τι ήταν τέχνη; Κατά πρώτο λόγο η κυριότητα του καλλιτέχνη, ένα είδος γνώσης και ικανότητας με την οποία γνωρίζει, όχι ό,τι πρόκειται να φτιαχτεί, αλλά πώς να φαντάζεται τη μορφή του πράγματος πού πρόκειται να φτιαχτεί, και πώς να ενσωματώνει αυτή τη μορφή σ' ένα κατάλληλο υλικό, έτσι ώστε το τελικό τεχνούργημα να μπορεί να χρησιμοποιηθεί. Ο ναυπηγός «χτίζει» το καράβι, όχι για αισθητικούς λόγους, αλλά για να μπορούν οι άνθρωποι να πλέουν στο νερό είναι σίγουρο ότι το καλοχτισμένο πλοίο θα είναι και όμορφο, όμως ό ναυπηγός δεν πάει να εργαστεί για να φτιάξει κάτι όμορφο- είναι αυτονόητο ότι μια καλοφτιαγμένη εικόνα θα είναι όμορφη, με άλλα λόγια ότι θα τέρψει όταν τη δούν εκείνοι προς χρήση των οποίων φτιάχτηκε, όπως και ο δημιουργός μιας προτομής χύνει τον μπρούτζο στο καλούπι με κύριο σκοπό αυτό πού θα φτιάξει να είναι χρήσιμο και όχι να στηθεί σαν στολίδι στην προθήκη του μουσείου.

Συνεπώς η τέχνη μπορεί να οριστεί ως ή ενσωμάτωση στο υλικό μιας εκ των προτέρων σχηματισμένης μορφής.

Ananda K. Coomaraswamy
«Η Χριστιανική και
Ανατολική Φιλοσοφία
Της Τέχνης»
Εκδ. Πεμπτουσία, 1994.
Σελ. 15-16
Εικόνα εξωφύλλου: Εξαπτέρυγο απο ασήμι, Κωνσταντινούπολη, 6ος αιώνας.

Paul Celan - Ψαλμός

2008-05-01T10:04:00.001+03:00

Κανένας δεν ευλογεί τη σκόνη μας.
Κανένας.

Δόξα σοι ο Κανένας.
Για την αγάπη σου θέλουμε
ανθίσει,
Σ’ εσέναν
απέναντι.

Ένα τίποτα
ήμαστε, είμαστε, για πάντα
θα μείνουμε, που ανθίζει:
του Τίποτα, του
Κανενός το ρόδο.

Με
το στύλο φως ψυχής,
το στήμονα έρημο ουρανού,
τη στεφάνη κόκκινη
από τη λέξη πορφύρα, πού τραγουδούσαμε
πάνω, ω πάνω
απ' τ' αγκάθι.

Paul Celan
«Tου Κανενός το Ρόδο»
Εκδ. Άγρα, 1995
Σελ. 95

Νίκος Καρούζος – Οι βράχοι της Ύδρας.

2008-04-12T09:09:00.001+03:00

Ένα αυστηρά ελληνικό ποίημα.

Στη θάλασσα της ζωής,
στη θάλασσα του θανάτου
η ψυχή μου, κουρασμένη κι άπ’ τα δυό,
αναζητεί
το βουνό
απ’ όπου τα νερά
έχουν τραβηχτεί.

ΓΙΑΠΩΝΕΖΙΚΟ

Ήμουνα ψηλά στα χαράματα όπως είναι
ψηλά στη σιγή ο άγέννητος αέρας.
Δεν μπορούσα να εξηγήσω κανέναν κόκορα,
δεν είχα τη σκάλα να υπερβώ το στήθος
καθώς απ’ το μίσχο φανερώνεται μόνο του
και το πιο αβέβαιο άνθος
καθώς βγαίνει στη λευτεριά του ο ποντικός
προβάλλοντας άξαφνα στον πανικό απ’ την κρύπτη.
Οι μεγάλες ιδέες μου για το θάνατο
μοιάζαν, αλήθεια, με τα σχοινιά των πηγαδιών
όπως τεντώνονται άπ' τους γεμάτους κουβάδες
και διψασμένο τ' άλογο ζυγώνει
χώνοντας το λαμπρό κεφάλι του
μέσα στον μπόλικου νερού την ηδονή
και με γοργό της δίψας ήχο την αποστραγγίζει.
Ο πόνος απλώνεται χαράματα στη φύση.
Το δέντρο θέλει πετεινά κι ο θάνατος
ήτανε ψηλά μια πείνα πούχε γαλαζοβολήσει.
Το δέντρο βγάζει τους ανθούς· βγάζει θυσία στα κλαριά του
κι ό θάνατος ήτανε κοντά του
χαμηλά.
Ο πόνος άκατέβατος οι ώρες άπλάδες αχράντων
ένιωθα τριαντάφυλλα και ξύλευα μέσα μου το σταυρό
μ’ ακράτητο φώς την ίδια τη ζωή πού την υψώνουν
οι βράχοι της Ύδρας
αυτά τα ξεροσφύρια τον θεού, μα την αλήθεια.
Κι απότομα λησμόνησα τα τριγυριστά λαλήματα
το ούρλιασμα τον ήλιου στην κοκκινίλα της αυγής
τα πάθη των ανθρώπων και των ζώων
όσο βαθιά τα νέμονταν οι τσακισμένοι ύπνοι.
Κι απότομα θυμήθηκα πώς τα μερμήγκια είναι άλαλα.
και δε γνωρίζω ποιος ο πόνος τους
η γοερότητα η δική τους.
Έτσι μου δόθηκε ξανά την ώρα κείνη
άπ' το πολύ-πολύ μικρό .
άχειροποίητη η απεραντοσύνη.
Κι ως έχανα τις διαστάσεις ολότελα
βγαλμένος άπ' την αθώα προοπτική μου
στης ερημιάς αφέθηκα την κόψη.

Παναγιώτης Κονδύλης – Ιδεολογίες και Ελληνική Εθνική Στρατηγική.

2008-03-01T12:15:00.001+02:00

Αφ' ότου ήρθε στο προσκήνιο το Κυπριακό ως σήμερα -δηλαδή επί μισόν αιώνα- όχι λίγες ήττες έπεσώρευσε στην Ελλάδα η, πανθομολογούμενη άλλωστε, ανυπαρξία μιας μακροπρόθεσμης εθνικής στρατηγικής, αποδεκτής από τον κύριο κορμό του πολιτικού κόσμου καί επεξεργασμένης χάρη στη σύμπραξη πολιτικών, διπλωματών, στρατιωτικών καί επιστημόνων. Έχοντας την εμπειρία τούτη δεν χρειάζεται να διαθέτει κανείς το προφητικό χάρισμα για να προβλέψει ότι στο μέλλον πολλά θα εξαρτηθούν από το αν θα πραγματοποιηθεί τώρα ότι δεν έγινε στο παρελθόν. Δύο παράγοντες επέδρασαν, καί εξακολουθούν να επιδρούν, αρνητικότατα: η λειτουργία του πολιτικού συστήματος και η εμπλοκή σε ιδεολογήματα. Ο πολιτικός κόσμος δεν βρέθηκε στο υψος των περιστάσεων όχι μόνον γιατί οι α ή β εκπρόσωποι του έλαβαν συχνά τις α ή β εσφαλμένες αποφάσεις στο α ή β ζήτημα, αλλά και επειδή στο σύνολο του δεν κατάφερε να δημιουργήσει ένα πάγιο και αθόρυβο θεσμικό πλαίσιο ικανό να εξουδετερώνει κατά το δυνατόν τους πειρασμούς κομματικής εκμετάλλευσης των εθνικών θεμάτων. Η ανικανότητα προς αυτοσυγκράτηση είναι κατ' εξοχήν γνώρισμα εφηβικής ανωριμότητας. Και το γεγονός ότι ο ένας επιρρίπτει την ευθύνη στον άλλον αποδεικνύει απλώς ότι ενέχονται όλοι.

Η επιρροή ιδεολογημάτων σε θέματα εθνικής στρατηγικής ανάγεται γενικότατα στο ότι το νεοελληνικό κρατίδιο άναγκάσθηκε εξ αρχής να αντισταθμίσει, την ιστορική του καχεξία με ύπεραυτάρεσκους μύθους. Γίναμε έτσι λαός πού τέρπεται παράγοντας λήρους και χορταίνει καταναλίσκοντας άνεμώλια έπη. Η αιτιολογία όμως δεν αποτελεί δικαιολογία, ούτε ενδείκνυται ως πραξεολογία. Αντίθετα: επιβιώνει όποιος αντιστέκεται στους ίδιους του τους μύθους και καταποντίζεται οποίος τους πιστεύει μέχρις εσχάτων. Στή σημερινή συγκυρία, δύο αντιτιθέμενα ιδεολογήματα παρακωλύουν, κοντά στη λειτουργία του πολιτικού συστήματος, την κατάστρωση καί την εφαρμογή μιας νηφάλιας εθνικής στρατηγικής: ασαφή καί άποδυναμούμενα στοιχεία ενός γηγενούς εθνικισμού και εξίσου ασαφή, αλλά ένισχυόμενα άναμασήματα ενός ξενόφερτου είρηνισμού και οικουμενισμού.

Οι εθνικιστικές απόψεις, των οποίων η επικράτηση σε διάφορες φάσεις του Κυπριακού και του Μακεδόνικου έβλαψε ουσιαστικά τη χώρα, τείνουν π.χ. να εξηγούν τη διαμάχη Ελλάδας και Τουρκίας με το ιστορικό παρελθόν και με φυλετικούς ή πολιτισμικούς παράγοντες, αποδίδοντας τη συμπεριφορά της δεύτερης στον «ασιατικό» και «βάρβαρο» χαρακτήρα της, τον οποίο αντιπαραθέτουν στον «ελληνικό πολιτισμό» και στην «τρισχιλιετή ιστορία» του. Αρκεί μια υπόθεση για να δούμε πόσο αστήρικτα είναι όλα αυτά. Αν η ομόδοξη μας Σερβία είχε 60 έκατ, κατοίκους και ηγεμόνευε στα Βαλκάνια, ζητώντας να κατεβεί στη Θεσσαλονίκη, και η Τουρκία είχε 20 ή 30 έκατ. κατοίκους και αισθανόταν να απειλείται εξ ίσου από τη σερβική επέκταση,τότε η Ελλάδα και η Τουρκία θα ήσαν εγκάρδιοι φίλοι και σύμμαχοι. Οι γεωπολιτικές παράμετροι και τα εθνικά συμφέροντα καθορίζουν την εξωτερική πολιτική - όχι το παρελθόν, ούτε η φυλή και ο πολιτισμός. Η φυλετική και πολιτισμική υποτίμηση της Τουρκίας ενέχει τον κίνδυνο της στρατηγικής της υποτίμησης, άφού συνεπάγεται ότι η δήθεν ανώτερη ελληνική ποιότητα μπορεί να εξουδετερώσει την τουρκική ποσότητα· είναι βέβαια γνωστό πώς τιμωρείται η στρατηγική υποτίμηση του αντιπάλου όταν, π.χ., παρασύρει στην κήρυξη ενός πολέμου. Η αύξουσα γενική υπεροχή της Τουρκίας τα τελευταία χρόνια έχει εξαναγκάσει την εθνικιστική υπεροψία πολλών Ελλήνων να χαμηλώσει αισθητά τους τόνους της. Ωστόσο στο σύνολο της η ελληνική πλευρά δεν έχει ακόμη συνειδητοποιήσει το μέγεθος καί τίς συνέπειες της πληθυσμιακής καί οικονομικής ανόδου της Τουρκίας, και μάλιστα της βαθμιαίας μετατροπής της σε βιομηχανική δύναμη.

Οι ειρηνιστές και οικουμενιστές ή «ευρωπαϊστές» έχουν τον δικό τους τρόπο για να παρακάμπτουν τίς οδυνηρές πραγματικότητες καί την ψύχραιμη στρατηγική τους ανάλυση. Οι ίδιοι φαντάζονται ότι είναι πιο ρεαλιστές, αφού ξεπέρασαν τους «εθνικούς άταβισμούς» και συμπορεύονται με τη νέα παγκόσμια κατάσταση, όπου τάχα το εμπόριο και ο διάλογος θα αντικαταστήσουν τον πόλεμο. Οι θέσεις όμως αυτές διόλου δεν είναι ρεαλιστικότερες από τις πομφόλυγες του εθνικισμού, συνιστούν απλώς την αντίστροφη ιδεολογία, και μάλιστα μιαν ιδεολογία διόλου πρωτότυπη, αφού δεν περιέχει παρά κοινοτοπίες του καπιταλιστικού φιλελευθερισμού διατυπωμένες πριν από 300 χρόνια και διαψευσμένες επανειλημμένα έκτοτε.

Οντας ιδεολογία, εκπληρώνουν και τις ψυχολογικές λειτουργίες της ιδεολογίας, δηλαδή επιτρέπουν σε «προοδευτικούς» διανοουμένους ελαφρών βαρών και σε αστείους δημοσιογραφίσκους να αναβαθμίζουν το μικρό τους εγώ εμφανιζόμενοι ως εκπρόσωποι υψηλών ιδεωδών συνάμα υποθάλπουν σε μικρομεσαίους πολιτικούς την ανακουφιστική ψευδαίσθηση ότι μπορούν να συρρικνώσουν την πολιτική σε διαχείριση και διάλογο, αποτινάζοντας από τους ισχνούς ώμους τους το βάρος εσχάτων ιστορικών ευθυνών. Τέτοιοι διανοούμενοι και τέτοιοι πολιτικοί επιχειρηματολογούν σε ζητήματα εθνικής στρατηγικής κάνοντας το μοιραίο λάθος να προεξοφλούν γενικότερες εξελίξεις πού διόλου δεν είναι βέβαιες και πού, έστω και αν ευοδωθούν, βρίσκονται ακόμη στην άρχή τους και επιφυλάσσουν πολλά απρόοπτα. Μιλούν και πράττουν, λοιπόν, σαν να υπήρχε ήδη μια ενιαία Ευρώπη, σαν να υπήρχε ήδη ένας ενιαίος κόσμος και σαν να μην ήταν δυνατό να αντιστραφούν οι τάσεις· ιδιαίτερα ως προς την ενιαία Ευρώπη σφάλλουν ταυτίζοντας προκαταβολικά τα συμφέροντα της με τα συμφέροντα των Ελλήνων. Όταν προεξοφλούνται αισιόδοξα οι γενικότερες εξελίξεις, τότε οι στρατηγικές συζητήσεις δεν μπορούν να προχωρήσουν σε βάθος. Γι' αυτό και πλείστοι όσοι είρηνιστές και οικουμενιστές εκφράζουν ανοιχτά την εχθρότητα τους απέναντι σε τέτοιες συζητήσεις, ιδίως όταν υπεισέρχονται σε στρατιωτικά θέματα και πολεμικά ενδεχόμενα. Νομίζουν ότι λύνουν προβλήματα μόνο και μόνο επειδή εκστρατεύουν εναντίον του «εθνικιστικού φανατισμού». Η συχνότατα όμως μισαλλόδοξη συμπεριφορά τους αποδεικνύει για μιαν επί πλέον φορά ότι ό φανατισμός εναντίον του φανατισμού μπορεί να είναι ακόμη πιο στενοκέφαλος από τον απλό φανατισμό.

Καμμία ουσιαστική στρατηγική συζήτηση δεν είναι δυνατή αν δεν αφήσει στην άκρη τόσο τα εθνικιστικά όσο καί τα ειρηνιστικά ιδεολογήματα στόχος της είναι ακριβώς η υπέρβαση τους. Η εθνική στρατηγική δεν είναι ούτε «δεξιά», ούτε «αριστερή», ούτε «εθνικιστική», ούτε «διεθνιστική». Είναι τα πάντα, ανάλογα με τίς επιταγές της συγκεκριμένης κατάστασης. Αλίμονο στη χώρα καί στην πολιτική της ηγεσία αν ερμηνεύει τη συγκεκριμένη κατάσταση με βάση «δεξιές» ή «αριστερές» προτιμήσεις, αντί να προσαρμόζει τίς προτιμήσεις στην κατά το δυνατόν ψυχρή ερμηνεία της συγκεκριμένης κατάστασης.

Κάθε εθνική στρατηγική, εφόσον περιορίζεται στον σχεδιασμό των εκάστοτε επιθυμητών εξελίξεων, είναι καταδικασμένη σε μονομέρεια καί δυσκαμψία, δηλαδή σε πρακτικό αδιέξοδο. Λόγος της ύπαρξης της είναι η κάλυψη όλων των ενδεχομένων, των περισσότερο καί των λιγότερο ευχάριστων. Και το φάσμα των ενδεχομένων το καταγράφει η υπεύθυνη ηγεσία ακούγοντας χωρίς προκαταλήψεις όλο το φάσμα των απόψεων καί των προτάσεων, από οποιονδήποτε και αν προέρχονται.

Όπως διάφοροι «ελληνοκεντρικοί» οφείλουν να μάθουν ότι η «Δύση» δεν είναι μόνον η «τεχνική» και η «λατρεία της ύλης», στην οποία αυτοί αντιτάσσουν με ύπεραπλουστευτική ευκολία το «πνεύμα» και την «ψυχή» της «ορθόδοξης Ανατολής», έτσι και όσοι επείγονται, να «εξευρωπαϊσθούν» καλά θα έκαναν να μην αυταπατώνται ταυτίζοντας τη Δύση με τη δυτική προπαγάνδα («ορθολογισμός», «διάλογος», «ανθρώπινα δικαιώματα» κ.τ.λ, κ.τ.λ.). Θα ωφελούσαν την Ελλάδα περισσότερο αν, π.χ., μιμούνταν τον τρόπο με τον όποιο διεξάγονται οι στρατηγικές συζητήσεις στη Γαλλία, στην Αγγλία ή στις ΗΠΑ. Τα πάντα, ακόμη και τα πιο απίθανα σενάρια πολέμου,γίνονται εδώ αντικείμενο εξέτασης και στάθμισης, καί το κύριο μέλημα των αναλυτών δεν είναι να εκφράσουν τα ιδεολογικά τους γούστα (λες καί δεν υπάρχει σοβαρότερο πράγμα στον κόσμο από αυτά), παρά να έξονυχίσουν δεδομένα καί δυνατότητες προκειμένου να διευκολύνουν την υπεύθυνη ηγεσία στο έργο της. Η προσπάθεια επιβολής ιδεολογικής λογοκρισίας στίς στρατηγικές συζητήσεις, όσο καί αν καλύπτεται πίσω από υψιπετείς ηθικολογίες, δεν αποτελεί μόνον ένδειξη πνευματικού επαρχιωτισμού. Προ παντός βλάπτει τον τόπο.

Υπάρχουν αντικειμενικοί λόγοι για τους οποίους η εθνική μας στρατηγική είναι σήμερα υποχρεωμένη να έχει προ οφθαλμών ένα ευρύτατο φάσμα.πιθανών εξελίξεων, πού αρχίζει από τον συμβιβασμό, έστω και με απώλειες, και τελειώνει στον πόλεμο. Αναφέρομαι ιδιαίτερα στις σχέσεις με την Τουρκία. Η διαφορά του γεωπολιτικού δυναμικού ανάμεσα στίς δύο χώρες αυξάνεται συνεχώς υπέρ της Τουρκίας, καί σε 20-30 χρόνια θα είναι αβάσταχτη για την ελληνική πλευρά. Στήν προοπτική αυτή μου φαίνεται προφανές ότι ένας συμβιβασμός θα αποτελούσε για την Ελλάδα το μικρότερο κακό, ακόμη και αν παραχωρούσε κάτι από ό,τι θεωρεί αυτή τη στιγμή κυριαρχικό της δικαίωμα. Ασφαλώς οι εθνικιστές θα αγανακτήσουν με μια τέτοια σκέψη, οφείλουν όμως να αναλογισθούν δύο πράγματα: ότι αργότερα η διαπραγματευτική θέση της χώρας θα είναι χειρότερη και ότι οι ολιγωρίες ή τα σφάλματα των περασμένων δεκαετιών έχουν το πικρό τους τίμημα. Αυτά όμως διόλου δεν σημαίνουν ότι οι είρηνιστές δικαιούνται να θριαμβολογούν εκ των προτέρων. Γιατί για να συναφθεί ένας τέτοιος συμβιβασμός απαιτείται η βεβαιότητα ότι αυτός θα είναι τελειωτικός, ότι δηλαδή η άλλη πλευρά δεν θα τον χρησιμοποιήσει ως εφαλτήριο νέων αξιώσεων, οπότε σε λίγα χρόνια ή λίγους μήνες θα επιδεινωνόταν ή κατάσταση σε σχέση με πρίν.

Όσοι προτείνουν σήμερα διάφορους συμβιβασμούς έχουν υπό γενικότατη έννοια δίκιο με βάση τα μακροπολιτικά δεδομένα (αν και οι ίδιοι λιγότερο σκέφτονται αυτά τα τελευταία και περισσότερο έλαύνονται από την επιθυμία να φανούν «πολιτισμένοι» άνθρωποι), κανείς τους όμως δεν μπορεί να εγγυηθεί πολιτικά τη βιωσιμότητα του συμβιβασμού. Και κάτι ακόμη παραβλέπουν οι ειρηνιστές: καθώς θεωρούν αφελώς τον συμβιβασμό υπαγόρευση της «λογικής» καί της «ηθικής» και όχι ενός άτεγκτου συσχετισμού δυνάμεων, υποτιμούν τη σημασία της στρατιωτικής-άποτρεπτικής ισχύος ακριβώς για τη σύναψη ενός ευπρεπούς συμβιβασμού.

Και οι εθνικιστές όμως, οι πατριώτες κ.τ.λ., πού δεν κάνουν το λάθος να υποτιμούν την αποτρεπτική ισχύ, διέπραξαν για λόγους κομματικής ψηφοθηρίας κάτι εξαιρετικά επιζήμιο: ενίσχυσαν επί δύο δεκαετίες την οικονομική πολιτική του παρασιτικού καταναλωτισμού, με αποτέλεσμα τη γενικότερη εξάρτηση της δανειοτρεφούς χώρας καί την υπονόμευση της αμυντικής της προσπάθειας. Έτσι, αν οι πρώτοι ωραιοποιούν τη σημερινή αδυναμία της Ελλάδας με ειρηνιστικά και άντιεθνικιστικά προπετάσματα, οι δεύτεροι, υποκύπτοντας στη λογική των πελατειακών σχέσεων καί διακονίζοντας τίς δυσλειτουργίες του πολιτικού συστήματος, αφαιρούν το ουσιαστικό περιεχόμενο από τίς θέσεις τους. Και όπως οι δεύτεροι οφείλουν να κατανοήσουν έμπρακτα, και όχι απλώς ρητορικά, οτι μόνον η εκλογίκευση της οικονομίας σε παραγωγική βάση, δηλαδή η εξοικονόμηση και επένδυση πόρων χάρη στην υπέρβαση του παρασιτικού καταναλωτισμού και του πελατειακού συστήματος, μπορεί να στηρίξει την άμυνα της χώρας, έτσι και οι πρώτοι, όταν αντιτάσσονται με πάθος ιεροκηρύκων στα εξοπλιστικά προγράμματα, οφείλουν να αντιληφθούν ότι είναι πρακτικά το ίδιο είτε έχεις ένοπλες δυνάμεις με ανεπαρκή καί απαρχαιωμένο οπλισμό είτε δεν έχεις καθόλου.

Αν οι ειρηνιστές ήσαν συνεπείς, θα έπρεπε να ζητούν ρητά τη διάλυση των ενόπλων δυνάμεων, αφού έτσι κι αλλιώς αποκλείουν τον πόλεμο καί πιστεύουν στην παντοδυναμία του «διαλόγου μεταξύ λογικών ανθρώπων». Είναι προφανές γιατί δεν τολμούν να το κάμουν: ακόμη καί οι ηθικολόγοι φοβούνται τίς λεμονόκουπες. Σε μια πραγματιστική αντίληψη, οι ένοπλες δυνάμεις μπορεί να είναι τόσο μέσο ειρήνης, δηλαδή αποτροπής, όσο καί μέσο πολέμου. Μακάρι να είναι το πρώτο. Αλλά, είτε είναι το πρώτο είτε είναι το δεύτερο, απαιτείται η ίδια αρτιότητα. Και αρτιότητα δεν σημαίνει, όπως φαντάζονται πολλοί, να ξοδεύεις και να κατέχεις όσα ο αντίπαλος. Σημαίνει την ικανότητα ενός αποφασιστικού (πρώτου) πλήγματος, έστω καί από τη θέση του ασθενέστερου. Μόνον οποίος διαθέτει την ικανότητα αυτή δεν φοβάται τον διάλογο σήμερα καί δεν θα φοβηθεί αύριο να προχωρήσει σε διεθνώς εγγυημένους και πάγιους συμβιβασμούς. Αντίθετα, όσο πιο αδύνατος είναι κανείς, τόσο περισσότερο πανικοβάλλεται στην ιδέα αδήριτων συμβιβασμών, φοβούμενος, και δίκαια, ότι αυτή θα είναι η αρχή του τέλους.

Τα παραπάνω δεν εισηγούνται κάποια λύση, αλλά ένα πλαίσιο και μια διαδικασία για την εύρεση της. Έπαναλαμβάνω: η χώρα μας βρίσκεται σήμερα μπροστά σε ένα ευρύ φάσμα ενδεχομένων, και το νόημα μιας στρατηγικής συζήτησης είναι η στάθμιση όλων των υπέρ καί των κατά, με γνώμονα τη συγκεκριμένη κατάσταση και όχι «εθνικιστικές» ή «ειρηνιστικές» συμπάθειες. Θέλησα να δείξω, με όση συντομία επέβαλλε ό διαθέσιμος χώρος, ότι και τα δύο αυτά ιδεολογήματα ενέχουν αντιφάσεις και εσφαλμένες ερμηνείες. Το χειρότερο πού θα μπορούσε να πάθει σήμερα ο τόπος θα ήταν να υποκαταστήσει τη σοβαρή στρατηγική συζήτηση με αντεγκλήσεις μεταξύ εθνικιστών καί είρηνιστών ή «ευρωπαϊστών», με κυνήγι μαγισσών καί με πνευματική τρομοκρατία προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση. Φοβούμαι όμως εντονότατα ότι αυτό ακριβώς θα συμβεί. Γιατί όπως ό Κύριος μωραίνει ών βούλεται απολέσαι, έτσι και ένας λαός χάνει την ικανότητα της στρατηγικής σκέψης ακριβώς όταν τη χρειάζεται περισσότερο.

Παναγιώτης Κονδύλης
«Από τον 20ο στον 21ο αιώνα».
Εκδ.Θεμέλιο, Αθήνα 2000
Σελ.181-188.

Κωστής Μοσκώφ – Ρήσεις.

2008-02-24T19:15:00.003+02:00

«Τα όνειρα με συνοδεύουν σε κάθε μου δραστηριότητα. Όνειρα σημαίνει όλα ή τίποτα. Μέσα στον κύκλο της πραγματικότητας δε συνέβησαν μεν όλα, ωστόσο έγιναν αρκετά. Με πολύ κόπο, είναι αλήθεια, αλλά έτσι είναι η ζωή. Πάντως, όσο κι αν φαίνεται περίεργο, δεν κόπιασα τόσο να πείσω τους πολιτικούς να κάνουμε πράξη όσα σχεδίαζα. Παρά το ότι προέρχομαι από την Αριστερά, τα πάω καλά με τους πολιτικούς όλων των παρατάξεων. Εχθρός μου και παραγωγός του ιδιαίτερου κόπου που χρειάσθηκε να καταβάλω, είναι η ανθρώπινη βλακεία, όλων των χρωμάτων και των αποχρώσεων.»

«Κερδίζω προσωπικά από την επαφή με τους άραβες, οι οποίοι έχουν μεγάλο πολιτισμό. Μέσα από αυτή την ανταλλαγή βγαίνουμε όλοι κερδισμένοι σε βιώματα, αισθήσεις, ιδέες.»

«Αυτό που επιδιώκω μέσα από την ισότιμη αντιμετώπιση των δυο πολιτισμών, είναι να γνωστοποιήσω στον αραβικό κόσμο την ουσία του ελληνικού πολιτισμού. Αυτή η ουσία είναι, κατά τη γνώμη μου, η άρνηση των δομών του κόσμου όπως τις παραλαμβάνουμε αλλά δε σταματάμε να πολεμάμε για να τις αλλάξουμε. Μέσα στην ιστορία είμαστε ένας πολεμιστής λαός, ένας επαναστάτης λαός κατά των απρόσωπων και άδικων δομών της οικουμένης. Και όταν αποτυχαίνουμε - αφού δεν είναι γραφτό πάντα να πετυχαίνουμε - εμείς μπορούμε αυτή την αποτυχία να τη μετατρέπουμε σε ένα τεράστιου μεγέθους ολικό γεγονός. Την τραγωδία, που επικαθορίζεται από την κάθαρση... Δηλαδή, τη νίκη του ανθρώπου.»

«Και στον χριστιανικό κόσμο υπάρχουν φονταμενταλιστές, στον χριστιανικό κόσμο υπάρχουν και φασίστες. Υπάρχουν αυτοί που επιβάλλανε την αποικιοκρατία. Παντού υπάρχουν υπερβολές. Παντού υπάρχουν φανατικοί, αλλά κατά κανένα τρόπο το Ισλάμ δεν είναι φανατικό αφού βασίζεται κατά μεγάλο μέρος στον ελληνιστικό πολιτισμό. Στο Μεσαίωνα, περισσότερο προστάτευε το Ισλάμ τους εβραίους και τους χριστιανούς παρά οι χριστιανοί που καίγανε στην πυρά κάθε άλλη άποψη, ακόμη και χριστιανική εκτός γραμμής. Δεν μπορούμε να ταυτίζουμε μια φανατική εκφορά ενός χώρου με τον Χώρο...»

«Η ταυτότητα του έρωτα και της αγάπης - της μανικής αγάπης που καίει τον άνθρωπο - είναι κατά τη θεολογική εκφορά το κέντρο της ζωής. Αυτός ο έρωτας υπάρχει στον καθένα και δεν πρέπει απλώς να τον αποκαλύψουμε, αλλά να τον χρησιμοποιήσουμε για να αλλάξουμε τον κόσμο. Η ανθρώπινη θέληση γίνεται υλική δύναμη, όταν γίνεται κτήμα της μάζας. Το κίνημα των πρώτων χριστιανών δεν ήταν κίνημα αγάπης για τον Άλλο; Οι κομμουνιστές στην καλύτερη τους εκφορά, όχι οι πτωχευμένοι την πτώση των οποίων είδαμε..., όλοι αυτοί δε δίνανε τη ζωή τους για τον άλλο άνθρωπο; Τον έρωτα αυτόν πρέπει να τον κάνουμε πιο απτό, να τον κάνουμε και πάλι - όπως είχε υπάρξει - μια δύναμη κίνησης της κοινωνίας.»

«Η πρώτη ανάγκη παγκοσμίως αυτή τη στιγμή είναι να ανατραπεί η υπερεκμεταλλευτική σχέση βορρά-νότου. Διαφορετικά, θα γεννηθεί ένας κίνδυνος μεγαλύτερος και από τον πυρηνικό. Η απελπισία που γεννάται από την εξαθλίωση των μαζών στον τρίτο κόσμο και που θα φανεί σε πρώτη φάση μέσα από την τρομοκρατία, ακόμη και μέσα στις χώρες του πρώτου κόσμου. Πρέπει να θεωρηθεί ως ανάγκη επιβίωσης για τον πρώτο κόσμο η βοήθεια - όχι φιλανθρωπικά - προς τις χώρες αυτές.»

«Στα 2050 εγκαταστάσθηκαν κυβερνήσεις συνεργασίας των φυλών και των πολιτικών τάσεων. Η δημοκρατία ήταν τώρα πολυεθνική. Αργόσυρτα οικοδομήθηκε πάνω στη μικροαστική συνείδηση των μαζών η ιδεολογία του Έρωτα - μιας καινούργιας επανάστασης. Ως Σάρκα Έρωτα εκτείνεται η Παγκόσμια Επανάσταση. Εξεγείρεται η Οικουμένη. Τούρκοι και Κούρδοι σταματούν τον αλληλοσπαραγμό. σχίζοντας την ημισέληνο, υψώνουν άλικη παντού την κόκκινη σημαία. Εκατό χρόνια μετά την κατάρρευση του υπαρκτού. Αυτού που οι απανταχού ανέραστοι είχαν υποσκάψει... Οι λαοί θεσμοθετούν χιλιόχρονα όνειρα. Έκτοτε τα κοινοβούλια νομοθετούν τον έρωτα και τη δικαιοσύνη. Το Δίκαιο παντρεύεται τον έρωτα. Ο Χριστός προχωρά πάνω στη Γη υψώνοντας παντού την κόκκινη σημαία. Όσοι δεν ξέρουν ν' αγαπούν κλείνονται σε ιδρύματα. Εκείνοι που επιμένουν στέλνονται κοσμοναύτες στον γαλαξία. Ο έρωτας τώρα ολικός καταργεί τον θάνατο...»

[Κάϊρο, Ιαν. 1998]

Οδός Πανός
Οκτώβριος Δεκέμβριος 2002
σελ. 62-64

Πάνος Θεοδωρίδης

«1972 ή '73. Με το πρώτο του βιβλίο φρέσκο στα βιβλιοπωλεία, εμφανίστηκε στο σπίτι μου, τότε Κριεζώτου 4, ωραίος, ευγενής, αβρός και ήπιος. Μιλήσαμε κατ' ιδίαν ή σε παρέα πάνω στα ζητήματα που τότε εκάλυπταν την απόγνωση της νεότητας. Ήμουν επηρμένος και ανόητος, ήταν ταπεινόφρων και στοχαστικός. Αισθανόμουνα ότι με επηρέαζε ευεργετικά, πράγμα που αυτομάτως με εξόργισε.

Ο ίδιος δεν μιλούσε ποτέ για τον εαυτό του. Μιλούσε απεναντίας πολύ για τα πράγματα της κοινωνίας, δίνοντας συχνότατα έναν επιγραμματικό χαρακτήρα στο κλείσιμο της φράσης του. Διατηρήσαμε στην πρώτη πενταετία μια αραιή πλην εγκάρδια σχέση. Είχαμε κοινούς γνωστούς και μερικά κοινά στέκια.

Δυο φορές μου φέρθηκε μεγαλόψυχα, μνημονεύοντας με τιμητικά μεταξύ των ποιητών που τον ενδιέφεραν, και δυο φορές ατάκα τον λοιδόρησα δημοσίως, με γραπτά που μένουν και μ' ενοχλούν ακόμη και σήμερα. Δεν έδωσα δημοσίως συνέχεια. Μερικές φορές με κοίταζε πληγωμένος εν μέσω αστεϊσμών και κουλτούρας, αλλά ήταν πολύ ευγενής για να με προσβάλει-ήξερε ότι ήμουν βάρβαρος και με βαρβάρους μπορείς μόνον να περιμένεις.

Από τους σεισμούς κι έως την φυγή του προς την Αίγυπτο, βρεθήκαμε αρκετές φορές στο σπίτι του στη Θεσσαλονίκη, στη Σοφούλη, ακόμη κι όταν ζούσε εκεί ο Γιώργος Σαββίδης, είτε στο λοφώδες κτήμα του στον Πλαταμώνα. Συχνά εκεί ο σοφός Μαρωνίτης, η γενναία Τζίνα Πολίτη, πάντοτε η γοητευτική Πόπη, παιδιά, ήρεμες συνήθειες βρώσης και πόσης, σπινθηροβόλες συζητήσεις, πολλά γέλια, κάποτε σαρδώνεια. Στα ενδιάμεσα, συνέχιζα να εκνευρίζομαι δημοσίως με τα νεορθόδοξα και τα αγαπητικά του (αφιερώνοντας του πάντως ένα μιούζικαλ που έγραψα το 1985), αλλά όταν ξέσπασε το μακεδόνικο, παρότι δεν συμφωνούσε με την Χάρτα μου, απομονωθήκαμε τρεις τέσσερις φορές σε φουαγιέ επαρχιακών συνεδρίων και μου ζήτησε (με διάθεση να κατανοήσει) στοιχεία τεκμηριωτικά, ιστορικά και ιδίως του μεσοπολέμου. Στο βλέμμα του δεν υπήρχε η αθηναϊκή απαξιωτική απαρέσκεια. Ήταν ένας πεδινός, που η εικοσαετής σχέση του με ένα καμποτίνο, του έδινε θυμοσοφία.

Δεν γνώρισα πιο σκληρόν και πειθαρχημένον εσωτερικά άνθρωπο. Η δισενιαύσια επίσκεψη του Χάρου στο σώμα του δεν άφηνε ουλές, αλλά ανοιχτές διώρυγες. Ήταν καμωμένος για το Πανδιδακτήριο, ήταν αφοσιωμένος στην καταλλαγή, ήταν αριστοκρατικός και γι' αυτό αόρατος.

Τελικά, μετά τον θάνατο του, οπότε είχα γραικωθεί αρκετά, τυλίχτηκα μέσα στο λίπος Ζελιάνας, στα μάτια μερικών επιζώντων. Κι ακόμα δεν μπορώ να μιλήσω για την χάρη του. Ανήκε σε ένα μέγεθος και σε μια ποιότητα που με υπερβαίνει.Και σε εποχή θορύβων και σειρήνων, ορκίζομαι ότι δεν θα ξεχάσω ποτέ τη φωνή του.»

Οδός Πανός
Οκτώβριος Δεκέμβριος 2002
σελ. 51-52

Σ. Κυριαζόπουλος - Η καταγωγή του τεχνικού πνεύματος

2008-02-02T10:13:00.000+02:00

Πώς η Δύσις συνέθεσε κατ’ αντίθεσιν προς την Ανατολήν την ζωήν και την εργασίαν.

Χωρίς την θεωρητικήν παράδοσιν της Ελλάδος και την γλωσσικήν δυνατότητα της εσωτερικής επαφής προς τον Θεόν o δυτικός άνθρωπος είδεν είς την εργασίαν την κεντρικήν δικαιολογίαν του βίου του. Εφ' όσον η Εκκλησία ανέλαβε να λύσει το πρόβλημα της σχέσεως του προς τον Θεόν, η εργασία ύπήρξεν η αύτοπραγμάτωση του Ευρωπαίου, ο τρόπος, δια του οποίου αντελήφθη και εθεμελίωσε το νόημα της ζωής του.

Σήμερον λόγω της εκτεχνικεύσεως της εργασίας η συμπεριφορά αυτή εισέρχεται είς νέαν φάσιν. Ο άνθρωπος παύει να είναι υπεύθυνος δια το έργον του, περιορίζεται είς την έφαρμογήν ξένων εντολών και ταυτοχρόνως χάνει την αντίστασιν της ύλης, ώστε η εργασία να μη του δίδει την ευκαιρίαν να ενσαρκώσει το προσωπόν του.

Γεγονός όμως είναι ότι η φάσις αυτή της σχέσεως του ανθρώπου προς τον κόσμον, η οποία είς την Δύσιν δια πρώτην φοράν διαχωρίζει την ζωήν εκ της εργασίας, είναι έπακόλουθον της προηγηθείσης συμφύσεώς των. Με την επίδοσιν του αυτοματισμού δεν αποκλείεται ο χωρισμός αυτός να υπερνικηθεί δια της τοποθετήσεως της εργασίας επί πνευματικού επιπέδου. Η εργασία όμως εξακολουθεί και εντός του τεχνικού κράτους vα είναι η κυρία δικαιολογία του ανθρώπου εις την ζωήν, έφ όσον αί υπόλοιποι σχέσεις του προς τον κόσμον συντελούνται χωρίς την ούσιαστικήν του επέμβασιν, ώστε ακριβώς σήμερον είς την Δύσιν, οπότε η εργασία χάνει τον άτομικόν της χαρακτήρα και αναφέρεται εις τον οιονδήποτε, ο άνθρωπος να ζεί, για να εργάζεται και να χάνει το νόημα της ζωής του, όταν απαλλάσσεται της εργασίας.

Η σύμφυσις ζωής και εργασίας απέκτησεν εις την Δύσιν θρησκευτικόν χαρακτήρα. Τούτο συνέβη υπό την ευλογίαν της Εκκλησίας, εφ όσον η σχέσις του ανθρώπου προς τον Θεόν ύπήρξεν ιδικόν της έργον. Εσήμαινεν όμως με την πάροδον του χρόνου μίαν πνευματικήν εγκατάστασιν του ανθρώπου εντός του κόσμου, μίαν σχέσιν προς την πραγματικότητα, είς το περιθώριον μόνον της οποίας υπήρχε θέσις δια τον Θεόν. Εις την έξέλιξιν των εκκλησιαστικών πραγμάτων της Δύσεως παρουσιάσθη άργότερον η σχέσις προς τον κόσμον ως περιεχόμενον της σχέσεως προς τον Θεόν, η εργασία ως μόνη έκφρασις της θρησκευτικής ζωής. Κατ' αυτόν τον τρόπον ο άνθρωπος διωχέτευσεν είς τον κόσμον όλην την πνευματικήν του δύναμιν.

Εις την Ανατολήν αντιθέτως η εργασία έμεινε τελικώς εκτός της θρησκείας. Όπως και είς την άρχαίαν Ελλάδα, η υλική άπασχόλησις δεν κατώρθωσεν ενταύθα να δικαιωθεί ενώπιον του πνεύματος. Η ανατολική Εκκλησία υπήρξε δια τούτο ο χώρος του κεντρικού γεγονότος της ζωής, της προσωπικής συναντήσεως του ανθρώπου προς τον Θεόν. Τούτο εσήμαινεν, ότι η ανατολική Εκκλησία δεν εθεώρησεν ως σκοπόν της την κοινωνικήν διαρρύθμισιν της ζωής, αλλά την συμπαράστασιν είς την πνευματικήν προσπάθειαν του ανθρώπου να συνδεθεί προσωπικώς προς το ύπέρτατον πρόσωπον. Κατ' αυτόν τον τρόπον είς την ανατολικήν Έκκλησίαν υπερίσχυσεν η προσευχή, όπως είς την δυτικήν η πράξις.

Η προσευχή είναι δυνατόν να γίνει χωρίς την έσωτερικήν συμμετοχήν του ανθρώπου, (να γίνεται δηλαδή μηχανικά, σημ Χ.α. ) όπου όμως δημιουργεί το νόημα της, (δηλ πραγματική προσευχή, η νοερά λεγομένη, σημ. Χ.α.) είναι μια εσωτερική πράξις. Η προσευχή ύπήρξεν η θεωρία της Όρθοδοξίας. Η πράξις είναι δυνατόν να γίνει, χωρίς την έσωτερικήν συμμετοχήν του ανθρώπου, είναι όμως δυνατόν να στρέψει και τον έσωτερικόν άνθρωπον πρός τα έξω. Η πράξις υπήρξεν η θεωρία της δυτικής Εκκλησίας. Ο Άγιος της Ανατολής μετουσιώνει την ύλην εις πνεύμα ο άγιος της Δύσεως ιδρύει και οργανώνει κοινόβια. Ο πρώτος ομιλεί ε ί ς τον Θεόν, ο δεύτερος Π ε ρ ί Θεού.

Η Ανατολή ενδιεφέρθη δια την σχέσιν του ανθρώπου προς τον Θεόν, η Δύσις δια την σχέσιν του ανθρώπου προς την Εκκλησίαν.

Μέχρι σήμερον το ασκητικόν ιδεώδες συμπίπτει είς την Άνατολήν πρός την ύποτίμησιν των εξωτερικών αναγκών της ζωής. Εις την Δύσιν όμως ο μοναχικός κλήρος μένει εντός του «κόσμου» διευθύνει επιχειρήσεις, ιδρύει Ορφανοτροφεία, επιστατεί νοσοκομείων, (σήμερα Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις, σημ. Χ.α.) κατασκευάζει εμπορεύσιμα προϊόντα, επιδίδεται είς επιστημονικά πειράματα. Εν αντιθέσει προς την πολιτικήν απάθειαν της μοναχικής Όρθοδοξίας, τον αυτοπεριορισμόν του ασκητού εντός του μοναστηρίου, τους μοναχούς της χριστιανικής Δύσεως διακρίνει μία πολιτική διάθεσις, δια την οποίαν η μονή είναι το στρατηγείον. Η έφεσις του δυτικού μοναχού να συμμετάσχει είς όσα διαδραματίζονται είς τον κόσμον, να επιχείρησει μίαν εκ των άνω μεταβολήν του κόσμου, μίαν έστω και δια της βίας προσαρμογήν του ανθρώπου είς τας αρχάς της Εκκλησίας, η οποία του αναθέτει συγκεκριμένον τομέα εργασίας, ύπήρξεν η προϋπόθεσις της κοινωνικής δραστηριότητος και του ιεραποστολικού έργου της Εκκλησίας αυτής (της Καθολικής), της επιρροής, την οποίαν ήσκησεν επί των κρατικών ύποθέσεων και συγχρόνως ο όρος της εσωτερικής της οργανώσεως, δια της οποίας μόνη εξ όλων των κοινωνικών ιδρυμάτων της ιστορίας επρόλαβε τας αρχάς του τεχνικού πνεύματος.

Το πρόδρομον της σημερινής τεχνικής κατόρθωμα της Καθολικής Εκκλησίας.

Εντός του εργοστασίου σήμερον οι άνθρωποι διαιρούνται είς κατηγορίας αναλόγως της ιδιαιτέρας των σχέσεως προς το παραγόμενον προϊόν. Μεταξύ των μελών των ομάδων και των εκπροσώπων των ομάδων υπάρχουν άμοιβαίαι εξαρτήσεις και κώδικες συμπεριφοράς. Ό,τι δεν προβλέπει το σχέδιον, εάν ήτο έμπνευσις ένας εκ των εργαζομένων, θα επέφερεν αναστάτωσιν. Η σημασία του συμμετέχοντος είς το έργον έγκειται δια τούτο είς την εκτέλεσιν της εντολής, η οποία του έχει ανατεθεί, εις την λήθην των προσωπικών του υποθέσεων, δηλαδή εις την πειθαρχίαν.

Ό,τιδήποτε είναι και θέλει ο άνθρωπος εκτός της σχέσεως προς το έκπληρούμενον σχέδιον, είναι δια την διεύθυνσιν του έργου επουσιώδες(άχρηστο). Οι εργάται εξάλλου γνωρίζουν, ότι η υπόλοιπος ζωή των βασίζεται επί της συμμετοχής των είς την παραγωγήν. Εάν εκεί αποτύχουν, θα μείνουν αστήρικτοι είς τον κόσμον. Εάν αφοσιωθούν είς το έργον, είς τρόπον ώστε να θέλουν και να πράττουν, μόνον ό,τι προάγει την γενικήν προοπτικήν, κερδίζουν την ζωήν των.

Υποδειγματικώς ανεπτύχθη ή νέα αυτή σχέσις του ανθρώπου προς τον κόσμον εντός της Καθολικής Εκκλησίας. Η εργασία, χειρωνακτική ή πνευματικής φύσεως, απέκτησε μίαν μεταφυσικήν δικαιολογίαν αναλόγως της ικανότητος του ανθρώπου να παραβλέψει την προσωπικήν του ζωήν, πολύ περισσότερον να την δικαιολόγησει δια της συμβολής του εις την εκπλήρωσιν ενός σχεδίου, το οποίον επέβαλλε προ παντός άλλου την ύπακοήν. Η επιδίωξις αυτή του συστήματος, η όργάνωσις της σωτηρίας, η κατάταξις των σωζωμένων, η θέλησις της εξαπλώσεως χάριν της δυνάμεως, επειδή το σύστημα επέτρεπε την άναδίπλωσίν του, την ύπαγωγήν νέων ενοτήτων ως αύξησιν του κύρους της δι όλα αρμοδίας αρχής, η οποία θεωρεί την πειθαρχίαν ως πρώτην αρετήν και προσφέρει την λύτρωσιν ως ανταμοιβή της υποταγής, υπήρξε το ιστορικώς άνευ παραδείγματος και δια την παγκόσμιον έννοιαν της τεχνικής πρόδρομον εύρωπαϊκόν κατόρθωμα της Καθολικής Εκκλησίας. Τούτο εσήμαινεν, ότι δια πρώτην φοράν είς την ιστορίαν η έννοια της εργασίας ως πράξεως κατ' επιταγήν ανελάμβανε να στήριξη την ζωήν π ν ε υ μ α τ ι κ ώ ς.

Εάν είς την Ελλάδα ο άνθρωπος έδικαιολόγησε τον άνθρωπον δια της θεωρίας, εφ' όσον δηλαδή, χωρίς να εργάζεται, έπραττε μίαν εσωτερικήν πράξιν, δια την οποίαν ήτο ο ίδιος υπεύθυνος, αυτήν την φοράν ο άνθρωπος δικαιολογείται δια της πράξεως, εφ' όσον δηλαδή εργαζόμενος συντελεί είς την πραγματοποίησιν αποφάσεων, δια τας οποίας δεν φέρει την εύθύνην. Δια της Καθολικής Εκκλησίας η εργασία εγκαινιάζει την ευρωπαϊκήν της σταδιοδρομίαν ως πνευματικόν θεμέλιον της υπάρξεως. Κατ' αυτόν τον τρόπον η Εκκλησία προετοιμάζει τον Ευρωπαίον δια την υπαγωγήν του άργότερον είς το στράτευμα των κρατών, τα οποία επρόκειτο ν' αφαιρέσουν τα κοσμικά της δικαιώματα και εν συνεχεία δια την τοποθέτησίν του, όπου τον κατέτασσεν ο τεχνικός προγραμματισμός, ώστε η πράξις, την οποίαν δεν διεμόρφωσεν ο ίδιος, να γίνει και ο υλικός και ο πνευματικός όρος της ζωής του.

Σπ. Κυριαζόπουλος
«Η καταγωγή του τεχνικού πνεύματος»
Αθήνα 1965.
Σελ. 160-165

π.Παναγιώτης Καποδίστριας -Μικρό ανθολόγιο Ελληνικού Χαϊκού (21x2 δείγματα γραφής).(4)

2008-01-25T11:00:00.000+02:00

1.Δ.Ι. ΑΝΤΩΝΙΟΥ
(«Χάϊ-Κάϊ και Τάνκα». Έρμης 1981)

Όρκοι και πόνος:
ασυλλόγιστο πάθος,
όταν ξεπέφτουν.

Στέρνα και πίνει
την ψυχή μας σταγόνα
τούτος ο κόσμος.

2.ΕΙΡΗΝΗ ΘΩΜΑΪΔΟΥ
(«Χάϊ κάϊ ή Χαϊκού... όπως θέλετε», χ.τ.χ.χ.)

Στα πρόσωπα μας
οί ένοχες των καιρών
εφησυχάζουν.

Τα δέντρα γυμνά
δεξιά-ζερβά στο δρόμο
σαν την ψυχή μου.

3.ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ
(«Φωτοειδή Νερά», Ύλήεσσα 1992)

Καλά είναι κι έτσι.
Με βγαλμένα τα μάτια
βλέπεις τα μέσα.

Όλβιος λόγος
στημονίζει τα νερά
και την ψυχή μου.

4.ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΡΑΝΤΩΝΗΣ
[«Τρία τρυφερά χάϊ-κάϊ», Έμβόλιμον 14-15(1992)44]

Η ποίηση μου
έβαλε τα καλά της
μόνο για σένα.

(«Τρία φανερά χάϊ- κάϊ», 6.π.)
Η θάλασσα ναί.
Πάλι το ποίημα μου το
πλημμυρίζει.

5.ΗΛΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΣ
(«Το έρημο Λυκόφως», Αστρολάβος 1992)

Ποιός αδηφάγος
ζόφος του ασύλληπτου
ρουφά τον κόσμο;

Τάχα ποια νύχτα
γνωρίζουμε άπ' όλες;
Την τελευταία.

6.ΤΑΣΟΣ ΚΟΡΦΗΣ
(Παυσίλυπα, Πρόσπερος 1987)

Στάλα τη στάλα
βάθυνες την ψυχή μου,
θα την ραγίσεις.

Αλγη από μνήμες.
Αγκάλιασε με. Πες μου:
«Δεν είσαι νεκρός».

7.ΝΙΚΟΣ Β. ΛΑΛΑΣ
(«Πανοπλία σε τιμή ευκαιρίας», Αθήνα 1974)

Δάκρυ χέουσα
ή ποίηση στολίζει
τους σκοτωμένους.

Τυφλό γεράκι
το κλάμα σου θολώνει
το βλέμμα του ήλιου.

8.ΖΗΣΙΜΟΣ ΛΟΡΕΝΤΖΑΤΟΣ
(«Αλφαβητάρι», Αθήνα 1969)

Που 'ναι το τέλος;
Εν αρχή ην ό Λόγος
εμείς στη μέση.

Εδώ σου γράφω
τα δε σου θέλει φέρει
ο ταχυδρόμος.

9.ΑΝΔΡΕΑΣ ΓΡ. ΝΟΜΠΕΛΗΣ
«ΠέντεΧάϊ-Κάϊ», Νουμάς 32(1994)4)

Περιβόλι μου
μια ζωή σε ποτίζω
με το δάκρυ μου.

Φτωχό κεράκι
ποιόν καημό να είχες
κι έλυωσες έτσι!

10.ΘΑΝΑΣΗΣ ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ
(«Ποιήματα», Αθήνα 1988, τ, 2)

Το φως αφήνει
κάποτε μια δική του
πάνω μας στάχτη.

Απ' τα κορμιά μας
παίρνουνε τα ρούχα τους
τ' άπονα χρόνια.

11.ΓΙΩΡΓΗΣ ΠΑΥΛΟΠΟΥΛΟΣ
(«Τριαντατρία Χαϊκού», Στιγμή 1990)

Ολοι χωράμε
οι ζωντανοί κι οι νεκροί
σ' ένα ποίημα.

Το ένα σου μάτι
στο ποίημα και τ' άλλο
να σε δικάζει.

12.ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΠΑΠΑΧΡΗΣΤΟΥ-ΠΑΝΟΥ
(«Μετάληψη βιωμάτων», Αθήνα 1993)

Ανυπόμονος,
στο υπερούσιο θαύμα
πραγματώνεσαι.

Την πόρτα κλείνω.
Βηματισμοί στη νύχτα
άοπλος φόβος.

13.ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΤΙΛΗΣ
(«Γραφέως κάτοπτρον» Ύψιλον 1989)

Ως κι ο αέρας
Το κορμί σου φυσώντας
σπούδασε γλύπτης.

Κρίνο βαστάω
κι έχω ντύσει με χώμα
τον άγγελο μου.

14.ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΠΑΥΛΟΠΟΥΛΟΥ
(«Ό θόλος», Αθήνα 1977)

Στις λεπτομέρειες
του ταξιδιού
το λάδι για το σώμα.

Σύμφωνα με τις σκιές
ένας καιρός·
Έθνικό νόμισμα.

15.ΑΝΤΩΝΗΣ ΠΙΛΛΑΣ
[«Πέντε Χαϊκού», Έμβόλιμον 14-15(1992)115]

Φοράει τον ίσκιο
των παιδικών μου χρόνων
δέντρο μονάχο.

Βράδυ και πέφτει
του αδελφού μου ο ίσκιος
βαρύς εντός μου.

16.Ιερομόναχος ΣΥΜΕΩΝ
(«Συμεών μνήμα», Άγρα 1994)

Αφρός θαλάσσης
και ίριδίζει: μέσα
ιχθύς υπάρχω.

Ποια πληγή τάχα
μέσα σε πολυτρίχια
γεννά το δάκρυ;

17.ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΣΕΡΡΑΣ
(«Σταγόνες σε μαύρο λευκό», Περίπλους 1994)

Να ξεσπυρίζεις
τη Στιγμή από ρόδι
αιωνιότητας.

Φόνισσα πόλη·
την ποινή ξεπληρώνουν
σώμα και αυλή.

18.ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΕΦΕΡΗΣ
(«Ποιήματα, Δεκαέξι Χάϊκου», Ίκαρος 1977)
Που να μαζεύεις
τα χίλια κομματάκια
του κάθε ανθρώπου.

Τούτη η κολόνα
έχει μια τρύπα, βλέπεις
την Περσεφόνη;

19.ΙΩΑΝΝΑ ΤΣΑΤΣΟΥ
(«Χρόνος», Ίκαρος 1981)

Ακούω κρουνούς·
μια σταγόνα ζητάω
να ξεδιψάω.

Ό μέγας άνεμος
βουητό, εκείνος κι εγώ,
ελευθερία.

20.ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΥΔΡΑΙΟΣ
(«Τρίχορδα»)

Οι ηλιαχτίδες
κόπηκαν όλες στα δυο
άπ’ τις οβίδες.

Στούς δρόμους είδα
αγέννητους ανθρώπους
να μας δικάζουν.

21.ΜΑΤΣΗ ΧΑΤΖΗΛΑΖΑΡΟΥ
[«21 τρίστιχα», Η Λέξη ΙΙ (1982)24 εξ.]

πόσην αγάπη
εσύ Χάροντα στυγνέ
ρήμαξες φέτος

μείνε σε μένα
τη λύπη να φοβάσαι
όχι τα γέλια.

Τελειώνοντας την αναδημοσίευση του χαϊκοφελούς πονήματος σε τέσσερις συνέχειες στον Αναγνώστη να ευχαριστήσουμε τον δημιουργό του… π.Παναγιώτη Καποδίστρια, που μας επέτρεψε να τονε κλέψουμε και να του ευχηθούμε (ποιητική αδεία) να είναι ο πάντοτε μελιζόμενος και μη διαιρούμενος, ο πάντοτε εσθιόμενος και μηδέποτε δαπανώμενος, αλλά τους μετέχοντας αγιάζων.

π.Παναγιώτης Καποδίστριας - Λογομαχία για την Τέχνη του ποιητικού ακαριαίου στην Ελλάδα (3)

2008-01-23T21:17:00.000+02:00

Είχαν ήδη αναπτυχθεί οι παραπάνω θέσεις-προτάσεις μας για ένα «ελληνικό Χαϊκού», όταν δημοσιεύθηκε στο Περιοδικό «Νέα Εστία» (15 Φεβρουαρίου 1995, σελ. 248-251) ένα ενδιαφέρον και ιδιαίτερα κατατοπιστικό από πολλές απόψεις κείμενο του Θ. Δ. Φραγκόπουλου υπό τον εύγλωττο τίτλο «Λίγα για τα Χάϊ - Κάϊ και την ιαπωνική ολιγόστοιχη ποίησι». Αντιγράφουμε δω τον επίλογο του, διότι αφορά κυρίως στο φαινόμενο της εισχώρησης κι επικράτησης του ιαπωνικού αυτού ποιητικού είδους στη λογοτεχνική δραστηριότητα του τόπου μας:

«Μεγάλος διδάσκαλος, ο Σεφέρης, πού αποφασιστικά επηρέασε τον τρόπο γραφής στον τόπο μας την τελευταία εξηκονταετία, επέβαλε καί την μορφή γραφής των Χαϊκού στην Ελλάδα. Δυστυχώς, όπως έγινε και γενικότερα, ο Σεφέρης, μεγάλος ο ίδιος ποιητής, αποτέλεσε κακό μιμητικό πρότυπο, διευκολύνοντας την παραγωγή ανεξέλεγκτης στιχόρροιας από αδόκιμους μαθητές, πού δεν διείδαν τις εγγενείς δυσχέρειες πού ενυπήρχαν σ’ αυτούς τους τρόπους γραφής. Άγνοια, αμάθεια και ακρισία πολλαπλασιάστηκαν ασφυκτικά, ενώ το καλλιτεχνικό αποτέλεσμα υποβαθμίσθηκε. Ειδικότερα, η φόρμα της Ιαπωνότροπης ποίησης σαφώς παρεξηγήθηκε από τους αδαείς. Τουλάχιστον ο Σεφέρης (και ο Αντωνίου) ήταν ενήμερος στη δομή του τριστίχου όλες οι κατασκευές του είχαν τη σωστή μέτρηση των συλλαβών 5- 7-5:
Άδειες καρέκλες
Τα αγάλματα γύρισαν
στ' άλλο μουσείο.

Πέντε συλλαβές, στον πρώτο και τρίτο στίχο (με συνιζήσεις) και εφτά στον δεύτερο. Αυτή η νομοτέλεια δεν ακολουθήθηκε από τους μιμητές του, στον μεγαλύτερο βαθμό. Απ' εναντίας, ανεξέλεγκτα έδειξαν το μέτρο της άνενημερότητάς τους. Στό τυφλοσόκκακο, πού ο Σεφέρης οδήγησε την νεοελληνική ποίηση με το ένθεο, αλλά παρεξηγημένο, παράδειγμα του, τα Χάϊ-Κάϊ αποτελούν μια δαχτυλοδειχτούμενη λακκούβα παχυλής θρασύτητας».

Ο Θ. Δ. Φραγκόπουλος μεσ’ από κάποιους οξείς σχολιασμούς του διαπιστώνει μια πραγματικότητα, με την οποία σε γενικές γραμμές δεν θα διαφωνήσουμε. Χρειάζεται μάλιστα να επισημανθεί, ότι όντως δεν είναι καθόλου εύκολο, να συνυφανθούν από τη μια στιγμή στην άλλη η δυτική παιδεία καί νοοτροπία με αυτήν της τόσο μακρινής για μας Ανατολής, η μια φιλοσοφική ή θρησκευτική παράδοση με την άλλη, οι οποίες εντέλει εκφράζονται (και μεσ’ από την Ποίηση του κάθε λαού. Οι εκτιμήσεις όμως αυτές έρχονται να ενισχύσουν τίς δικές μας προτάσεις, πού αναλύθηκαν παραπάνω, για μια λειτουργική δηλαδή σύζευξη του ποιητικού εκείνου είδους με τη δική μας κουλτούρα, με δεδομένο πάντοτε, ότι το Χαϊκού έχει πια μορφώσει το δικό του τοπίο (καλώς ή κακώς είναι άλλο ζήτημα) στη λογοτεχνική ενδοχώρα του δυτικού κόσμου, κυοφορώντας και παράγοντας ολοένα νεώτερα άξιολογώτατα - πιστεύουμε εμείς- τρίστιχα.

Το αν αυτή η παραγωγή («ανεξέλεγκτης στιχόρροιας από αδόκιμους μαθητές» κατά τον Θ. Δ. Φ.) προέρχεται από κακή μίμηση του εγχειρήματος του Γιώργου Σεφέρη, είναι μια θέση με την οποία ο μελετητής μπορεί κατ' αρχήν να συμφωνήσει. Ας μην αποκλεισθεί όμως το δικαίωμα του νεοέλληνα πνευματικού ανθρώπου, ως πολίτη ενός ασύνορου πια κόσμου, να ένδίδει -χωρίς αναγκαστικά «παχυλή θρασύτητα» - στη θελκτική γοητεία (και) του ιαπωνικού αυτού τρόπου γραφής, πού τόσο μακριά (αλλά καί όσο κοντά από άλλη μυστική οδό) βρίσκεται στη δική του ιδιοσυγκρασία. Άς μη φοβηθούμε την υπαρκτή όντως πιθανότητα, η συνεύρεση (διασταύρωση) αυτή να καρπίσει κάποτε τερατούργημα. Ας εμπιστευθούμε πάντως και πάλι τον Έλληνα. Όπου κι αν φύγει -είτε με την έννοια του τόπου, είτε μ' αυτήν του τρόπου- θα μεταφυτεύσει εκεί, σαν άλλος Αλέξανδρος, το μεγαλείο με το οποίο ο ελληνικός χωροχρόνος τον έχει γόνιμα επιφορτίσει, γι' αυτό ακριβώς παραπάνω εμφατικά ισχυρισθήκαμε, ότι ο τρόπος του Χαϊκού, εφόσον ήδη έχει χρησιμοποιηθεί και από Έλληνες λογοτέχνες, μπορεί να γίνει όχημα εκφοράς της Έλληνικής Παιδείας.

Προς τούτο ακολουθεί εδώ ένα μικρό Ανθολόγιο Ποίησης Χαϊκού -δείγμα γραφής είκοσι ενός τουλάχιστον Νεοελλήνων Ποιητών- όπου φαίνεται καθαρά η ζητούμενη αυτή σχέση, την οποία υποστηρίξαμε σε αυτό μας το μελέτημα.
Και κάτι ακόμη, χάριν της Ιστορίας: Ισχυρίζεται στο κείμενο του ο Θ. Δ. Φραγκόπουλος, ότι «όλες οι κατασκευές του (εννοείται, του Σεφέρη) είχαν τη σωστή μέτρηση των συλλαβών 5-7-5». Και όμως... Μ’ ένα προσεκτικότερο κοίταγμα των σεφερικών τριστίχων, αμέσως διαπιστώνει ο αναγνώστης, ότι από τα «Δεκαέξι Χαϊκού»του ποιητή, το μεν υπό την ένδειξη ΣΤ’ έχει έξασύλλαβο τον δεύτερο στίχο, άρα μιλάμε για σύνολο δεκαέξι και όχι δεκαεπτά συλλαβών, δηλαδή 5-6-5
( «Συλλογισμένο
το στήθος της βαρύ
μες στον καθρέφτη.»)
το δε υπό την ένδειξη ΙΣΤ, ενώ πρόκειται για δεκαεπτα-σύλλαβο, δεν ακολουθεί αυστηρά τη γνώριμη φόρμα του Χαϊκού, αλλά εμφανίζεται το παράδοξο σχήμα συλλαβών 2-8-7:
«Γράφεις•
το μελάνι λιγόστεψε
η θάλασσα πληθαίνει.»

Παρά τις διαπιστούμενες αυτές μικρές χαλαρότητες στη φόρμα των δύο αυτών τριστίχων, σε τίποτε οπωσδήποτε δεν άλλοιώνεται η ευστοχία του «ακαριαίου» πού επιδιώκει ο Σεφέρης, αλλά εννοείται βέβαια, ότι ετούτη η παρέκκλιση από τον κανόνα του Χαϊκού δεν επιτρέπεται να λειτουργεί σαν παράδειγμα και κάποτε σαν άλλοθι για κάποιους από τους μεταγενέστερους θιασώτες του είδους, γιατί τότε στις περιπτώσεις αυτές θα βρίσκει δικαιολογημένα εφαρμογή ο λόγος του Φραγκόπουλου περί «παχυλής θρασύτητας».
Είναι πάντως σαφές, ότι η δεκαεπτασύλλαβη πειθαρχία αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο, το πλέγμα ασφαλείας, για ν' άνθέξει το ποιητικό οικοδόμημα του Χαϊκού την πυκνότητα του περιεχομένου και τούτο κανείς ποτέ δεν πρέπει να το παραθεωρεί (12).

12. Ο Νάσος Βαγενάς στο ποιητικό του «Περιπλάνηση ένόςμή ταξιδιώτη» Εκδ. Κέδρος, Αθήνα 1986, σ. 24 εξ., δημοσιεύει τέσσερα μικρά ποιήματα υπό τον τίτλο "ΧΑΪΚΟΥ". Παρατηρούμε όμως, ότι οι συλλαβές των στίχων του καθενός από αυτά είναι εντελώς ασύμβατες με την ιαπωνική τεχνική: Το τρίστιχο Ι έχει 7-8-8 συλλαβές, το II έχει 6-8-4, το III έχει 6-3-8 (αυτό τουλάχιστον είναι δεκαεπτασύλλαβο) καί το IV είναι τετράστιχο με 6-7-9-6 συλλαβές. Στή σελίδα 32 του ίδιου βιβλίου δημοσιεύει επίσης υπό τον τίτλο "ΧΑΪΚΟΥ" (προϊδεάζοντας αμέσως για το ανάλογο τρίστιχο) ένα ένδεκάστιχο ποίημα τριών στροφών. Η πρώτη στροφή (τετράστιχη) έχει 4-4-2-4 συλλαβές, ή δεύτερη (τετράστιχη) έχει 4-6-1-3 και η τρίτη (τρίστιχη) 4-6-6 συλλαβές. Είναι κατάδηλο, ότι ο Βαγενάς και στις δυο περιπτώσεις δεν τηρεί τα πρότυπα του είδους, αλλά σπάζει ολοσχερώς την κλειστή φόρμα του Χαϊκού, παρότι τιτλοφορεί τα ποιήματα του έτσι. Αντιγράφουμε δειγματοληπτικά το IV (σελ. 25): «Ζεστό. Ανθισμένο /λιβάδι. Ξαπλωμένη /ή αγελάδα τον τίποτα / μασάει συνεχώς». Επίσης εκείνο της σελίδας 32: «Τσαπατσουλιές / του γαλάζιου. / Ό,τι / απομένει /αλάνθαστο /είναι μια χνουδάτη /μώβ / πετσέτα /στον αυχένα, /ενός ιδρωμένου /τερματοφύλακα».

π.Π. Καποδίστριας - Προϋποθέσεις και Θέσεις για ένα Έλληνικό Χαϊκού (2)

2008-01-18T19:32:00.000+02:00

«Κάθε μορφωμένος Ιάπωνας γνώριζει την Ιλιάδα, την Οδύσσεια και τα λυρικά ποιήματα της Σαπφούς και του Αλκαίου. Αυτά τα επικά ποιήματα είναι τόσο κλασικά όσο και ο Παρθενώνας. Τα ιαπωνικά Χαϊκού είναι σαν τις ξύλινες παγόδες: παρ’ όλο πού είναι μικρά σε μήκος έχουν μεγάλη δύναμη μέσα τους». Σονόο Ουτσίντα (5)

Η δεκαεπτασύλλαβη επικράτεια του ιαπωνικού αυτού ποιητικού είδους οριοθετεί την απαίτηση του πνεύματος για αποτύπωση μιας πολύτροπα ωραίας στιγμής και τη διάσωση της, οπότε το άπαξ γεγονός προάγεται σ' ένα διαρκές γινόμενο. Εκείνο πού πρέπει να προσεχθεί πολύ εδώ είναι, ότι για να διασωθούν τα περικλειόμενα στο τρίστιχο, χρειάζεται να φέρουν αφ’ εαυτών τις δυναμικές γι’ αυτό. Διατηρώ την πεποίθηση, ότι το τρίστιχο πού καταλήγει σαν απλή χρονογραφική καταγραφή μιας κάποιας συγκλονιστικής έστω εμπειρίας από την έξω ή τη μέσα μας φύση, τελικά δεν έχει καί πολλά σημαντικά να προσφέρει, αν δεν φέρει αφ' εαυτού τα στοιχεία της διάσωσης του. Στή συναλληλία της ουσιαστικής καί ρηματικής εκδοχής του κρύβεται, πιστεύω, το μυστικό καί το μυστήριο ταυτόχρονα της λειτουργικότητας του. Εννοώ, ότι το εν χρήσει κεντρικό ρήμα σ' αυτό ειδικά το τρίστιχο, είναι αναγκαίο να μεταγγίζει κατά τρόπο καίριο καί αμετάκλητο τη γονική ουσία του στα ουσιαστικά ονόματα της περίστασης, προσδίδοντας τους έτσι όλα εκείνα τα ιδιάζοντα χαρακτηριστικά της ποιητικής επιβίωσης του υποκειμένου ή του αντικειμένου πολύ μετά την παρέλευση της ιστορικά πρώτης συγκίνησης. Κι αν ακόμη κάποτε το ρήμα δεν καταγράφεται αλλά υπονοείται από τα συμφραζόμενα, διατηρεί και τότε την καταλυτική του ιδιότητα, ύποφώσκουσα εδώ και ίσως έτσι περισσότερο δηλωτική των πραγμάτων.

Στό ποθούμενο (την κατά τρόπο βραχύ και απόλυτο δηλαδή εκφορά της στιγμής) συμβάλλει αποφασιστικά η δεκαεπτασύλλαβη αυστηρότητα της φόρμας του Χαϊκού. Κι αν θέλουμε να συγκεκριμενοποιήσουμε τη συλλογιστική μας πάνω στο αν και κατά πόσο θα ήταν εφικτό να υπάρξει ελληνική εκδοχή του Χαϊκού, παραπέμπουμε αναλογικά, πλην ανεπιφύλακτα, στα λογοπλεκτικά έπιτεύγματα των αρχαίων Έλλήνων Λυρικών και μάλιστα της τέχνης του επιγράμματος, όπου ο αύτοπεριορισμός του δημιουργού στην πειθαρχία της φόρμας και η υπακοή του στους κανόνες της αφαίρεσης καρποφόρησαν με τέτοια έξαρση, ώστε δικαιολογούμαστε να μιλάμε, όχι απλά για λογοτεχνήματα, αλλά για γλυπτική του λόγου. Άρα, ο σύγχρονος έλληνας ποιητής, κοινωνός των πολιτιστικών ρευμάτων του κόσμου, αλλά και φορτωμένος ανά πάσα στιγμή, σα νεώτερος Άτλας, με το φορτίο-κληρονομιά της αρχαϊκής του Ποιητικής, αργότερα μάλιστα έπωμιζόμενος την ύμνοποιητική της Ορθόδοξης Ανατολικής Εκκλησίας, γνωρίζει καλά τις εντολές της πειθαρχίας στους κάθε λογής κανόνες της Τέχνης, με στόχο πάντοτε τη διαυγέστερη μόρφωση του Λόγου και την αξιοποίηση των μυχιέστερων πτυχών του. Από τη διαπίστωση αυτή προκύπτει και η ακόλουθη πρόταση: Εκεί πού χρειάζεται να υπάρξει μια σοβαρή ελληνική διαφοροποίηση ως προς το ιαπωνικό χαϊκού είναι, ότι το ελληνικό ανάλογο τρίστιχο δικαιούται να συμπεριφέρεται άνετα σαν ένα είδος γνωμικού ή και σαν φιλοσοφικό απόφθεγμα, χωρίς ετούτο να σημαίνει, ότι, μεσ' από το φυσιολατρικό ή και φυσιοκρατικό στιγμιότυπο, πού απαιτεί ο κανόνας του ιαπωνικού χαϊκού, αποκλείεται η φιλοσοφική διάθεση και διάσταση. Αξίζει μάλιστα εδώ να υπογραμμισθεί, ότι η εν γένει φιλοσοφία των Ιαπώνων, η οποία περνάει με σαφήνεια και σ' αυτήν ακόμη την αρχιτεκτονική των κήπων τους (6), θέλει να βλέπει σύνολο τον κόσμο μέσα στο παραμικρό στιγμιότυπο από τη φύση. Τίποτα δηλαδή μέσα στο χαϊκού δεν συμμετέχει συμπτωματικά ή άνευ λόγου. Όλα είναι προμελετημένα (7).

Εμπιστευόμενοι πάντως εμείς οι Έλληνες τους ευθύτατους δρόμους της προ- και μετα-χριστιανικής Παράδοσης μας και μπολιάζοντας με τη δική μας Παιδεία την ιδιάζουσα τεχνική του είδους αυτού, προτείνουμε να προχωρήσουμε βαθύτερα, ώστε ν' αναζητηθεί το «φυσικό καλό» (Naturschonheit) πίσω από τις πρισματικές μεταλλάξεις του «φυσικού φωτός» των Σχολαστικών, κάτι πού ενδεχομένως θα επηρεάσει εξελικτικά και την αποκαλούμενη «φυσική θεολογία» (Physikotheologie, κατά τον Derham). Με άλλα λόγια, ο Ποιητής, αιχμαλωτίζοντας μέσα στο δεκαεπτασύλλαβό του τις κινήσεις, αποχρώσεις, τροπές και ανατροπές, τους ήχους, τα ενεστώτα και τα μέλλοντα, τα ύπο- και αντι-κείμενα του περιβάλλοντος κόσμου, συμβάλλει καθοριστικά στο ν’ αναφανεί εξ αποκαλύψεως σχεδόν το φως της θεϊκής καταγωγής καί του προορισμοί) τους, ένα μυστικό φως, πού συνήθως δεν προσλαμβάνεται άμεσα με την πεπερασμένη μας όραση. Μεσ' από μια τέτοια διαδικασία χειραγωγείται και η τυχόν θεολογούσα διάνοια, ώστε, προσεγγίζοντας π.χ. τη στωική σκέψη του Χρυσίππου, να βεβαιωθεί περί του θείου είναι από τη σκοπιμότητα της ύπαρξης των φυσικών όντων.

«Το Χαϊκού», επισημαίνει ο πρέσβυς Uchida, εξελίχθηκε σε ένα ποίημα πού εκφράζει βαθιά συναισθήματα από τον φυσικό κόσμο, συμπεριλαμβάνοντας και τον άνθρωπο. Αυτό είναι επακόλουθο της πατροπαράδοτης ιαπωνικής ιδέας ότι ο άνθρωπος είναι αναπόσπαστο στοιχείο της φύσης όπως τα ζώα και τα φυτά και ότι πρέπει να ζει σε αρμονία με αυτά. Η ιδέα αυτή διαφέρει από την δυτική νοοτροπία κατά την οποία ο άνθρωπος θεωρείται ως ανεξάρτητος από την φύση και, ίσως, ανώτερος απ' αυτήν (8). Ο Ανθρωπος, μέσα στο τρίστιχο πού εμείς εισηγούμαστε κατέχει ρόλο διαφοροποιημένο: Δεν κρατά θέση απλού παρατηρητή ή ενός καλορυθμισμένου εξαρτήματος μιας κάποιας φυσικής μηχανής. Συμπλέοντας κατ' αρχήν με την αρχαιοελληνική φιλοσοφία, δεν μπορούμε παρά να τον αντιμετωπίσουμε σαν «μικρόκοσμο», με την έννοια, όχι μονάχα της περίληψης του σύμπαντος στον εαυτό του, αλλά και σαν κατόχου της δυνατότητας να γνωρίσει καί να προσλάβει τα του κόσμου. Σημαίνουσα και χρησιμότατη όμως είναι και η θεώρηση, πού συν τω χρόνω διαμορφώθηκε από την Χριστιανική Ανθρωπολογία, εκφρασμένη σε πλείστα όσα σημεία της Ελληνικής Πατρολογίας και της εν γένει Ιεράς Παραδόσεως, μια προωθημένη όντως θεώρηση, η οποία μπορεί να δράσει σαν καταλύτης μέσα στο ελληνικό τρίστιχο, προσδίδοντας του έτσι μιαν ιδιαιτερότητα έκτακτη. Σύμφωνα με αυτήν, ό θεωρημένος παλαιότερα ως «μικρόκοσμος» άνθρωπος προάγεται τώρα σε «κόσμον δεύτερον έν μικρώ μέγαν» (ΆγιοςΓρηγόριος ο Θεολόγος) και τούτο, κατά τον Άγιο Νικόδημο τov Αγιορείτη, «δια το πλήθος των δυνάμεων ας περιέχει, και μάλιστα της λογικής και νοεράς και θελητικής, τας οποίας ο αισθητός και μέγας ούτος κόσμος ουκ έχει εντός δε του μικρού κόσμου, δια την αίσθησιν μόνον ήν αυτός περιέχει...» (9).

Διατηρούμε την πεποίθηση, ότι αν στο περί ου ο λόγος δεκαεπτασύλλαβο
μεταχειριστούμε αυτές τις ρωμαίϊκες δομικές σταθερές, θα το έχουμε στα σίγουρα προσαρμόσει στα έλληνικά (με όλες τις έννοιες) μέτρα, αξιοποιώντας διαχρονικά και καρποφόρα τον αστείρευτο πλούτο της Παράδοσης μας. Ανακεφαλαιώνοντας την μέχρι τώρα συλλογιστική μας, έχουμε ισχυρισθεί, ότι:

α) Το ιαπωνικό Χαϊκού δεν είναι και τόσο ξένο τελικά πρός την ελληνική ποιητική αυτοσυνειδησία και γι'αυτό ακριβώς στις μέρες μας και στον τόπο μας γνωρίζει απροσδόκητη άνθιση. Αυτό άκριβώς το γεγονός δείχθηκε άλλωστε καθαρά με τον Πανελλήνιο Διαγωνισμό Χαϊκού, τον οποίον πραγματοποίησε, αρχές του 1993, για πρώτη φορά στη χώρα μας, η Πρεσβεία της Ιαπωνίας στην Ελλάδα (10). Τα υποβληθέντα έργα των υπέρ των εξήντα συμμετασχόντων Ελλήνων ποιητών κρίθηκαν στο Τόκιο, όπου συγκεντρώνονται τα Χαϊκού απ' ολόκληρο τον κόσμο. Στις 29 Μάιου 1993, ο πρέσβυς Σονόο Ούτσίντα, Πρόεδρος του «Haiku International Association» και μέλος της εξεταστικής Επιτροπής του Διαγωνισμού, σε διάλεξη του κατά την απονομή των Βραβείων στο Κολλέγιο Αθηνών, υπογράμμισε το φαινόμενο καί τη σημασία της άνοιξης του ποιητικού αυτού είδους στην Ελλάδα.
Αξίζει να καταγραφούν εδώ τα πέντε βραβευθέντα Χαϊκού (11), τα οποία όμως εναρμονίζουν τη δόμηση τους με την ιαπωνική απαίτηση για το είδος (σκηνή από τη φύση, απεικόνιση μιας εποχής του χρόνου) και όχι με αυτήν πού προτείνει το παρόν μελέτημα:

Ρούμπη Θεοφανοπούλου
Πράσινα πεύκα
γεύση μαύρων αχινών
αλμυρό ρίγος.

Ευγενία Δημητρακάκη Σιάμα
Σειρά οι λεύκες
τρεμοπαίζουν τα φύλλα
μέσα στο βοριά.

Παναγιώτης Καποδίστριας
Ξάφνου το φίδι
ν' άποδερματώνεται
το φιλδισένιο.

Σοφία Καριπίδου
Νιφάδες χιονιού
στη χούφτα μικρού παιδιού
λιώνουν απαλά.

Γεώργιος Βλάχος
Κίτρινα φύλλα
κοίτα στο πρωτοβρόχι
πώς λαμποκοπούν.

β) Ή ατμόσφαιρα ενός άψογα δομημένου ελληνικού Χαϊκού κρατά την ίδια μυστηριακή εύωδία κι έκσταση με κείνη των αρχαϊκών μαντικών ρημάτων, των παλαιοδιαθηκικών προφητειών και του μετα-πραγματικού λόγου του Ιωάννου του εν Πάτμω. Χρειάζεται να διευκρινισθεί όμως εδώ, ότι η εκτίμηση μας αυτή δεν κρύβει καμμιά υπόνοια συγγένειας με τον κατά καιρούς διαπιστούμενο σε πλείστες όσες εκφάνσεις του πνευματικού μας βίου θρησκευτικό και θρησκειολογικό συγκρητισμό, ο οποίος εντέλει περιπλέκει το νου και βλάπτει ούτως ή άλλως την ποιότητα του παραγόμενου πολιτιστικού αγαθού. Απλώς εννοούμε, ότι στην Ποίηση, όταν αυτή λειτουργεί και λειτουργείται, είναι οπωσδήποτε εφικτή η διάσωση του πρωτογενούς συναισθήματος (πού επιδιώκεται πάντως μέσω του Χαϊκού) ή έστω της ατμόσφαιρας του και η δια των αιώνων μεταστασή του στα λογοτεχνικά δρώμενα του σήμερα.

5. (Σονόο) Uchidα, Ή Ιαπωνική ποίηση Χάϊκού, Δελτίο Πληροφοριών Πρεσβείας Ιαπωνίας, αριθμ. 6/1993, σ. 5.

6. «(...) Ένα από τα χαρακτηριστικότερα και αμίμητα στοιχεία της ιαπωνικής τέχνης, είναι ότι ή δουλειά του καλλιτέχνη φαίνεται πάντα σαν ασυμπλήρωτη: ο πίνακας δεν έχει ορισμένες λεπτομέρειες και στον κήπο λείπει το τελικό άγγιγμα. Η βαθύτερη σημασία αυτού του γεγονότος είναι ότι, σύμφωνα με τη βουδιστική θρησκεία, κάθε πιστός, με τον έσωτερικό του φωτισμό, είναι ικανός να συμπληρώσει μόνος του την εικόνα ή τον κήπο, ανάλογα με τίς δικές του αρετές (...)» (Νίκου Α. Κανταρτζή - Γιάννη Α. Τσαλικίδη, Αρχιτεκτονική Τοπίου και Περιβάλλον, Θεσσαλονίκη 1981, σ. 63-71).

7. Πρβλ. Δημήτρη Σταθόπουλου, Η Ποίηση του Ζέν, Πρακτικά του Α' Συμποσίου Νεοελληνικής Ποίησης. Έκδ. Γνώση, (Αθήνα 1983), τ. 2, σ. 28 εξ. «[...] Οι λέξεις είναι μετρημένες, οι εκφράσεις σύντομες, ό ποιητής ταυτίζεται με το ποίημα του, ο δημιουργός και τα δημιουργήματα γίνονται ένα. Και οι λέξεις κού χρησιμοποιεί είναι μια αποκρυπτογράφηση, αποκάλυψη της ψυχής του. Όπωσδήποτε ή ΛΕΞΗ κρύβει μιαν ιερότητα καί γι ' αυτό ο ποιητής τη μεταφέρει στο χρόνο με δέος- είναι σαν να μεταφέρει πολύτιμο, ακριβό, εύφλεκτο υλικό. Οι λέξεις δεν είναι αντικείμενα αλλά ουσίες της ψυχής. Ένα παλιό γιαπωνέζικο βιβλίο, το Nippon Shoki, λέει πώς στα μυθικά χρόνια ένας θεός κυβερνούσε στο βασίλειο των λέξεων. Κάθε λέξη ήταν και μια ψυχή. Μέσα στο Βουδδισμό έζησε μέχρι σήμερα η ιδέα αυτή του Koro-Dama, της λέξης-ψυχής. Έτσι η ποίηση γίνεται ψυχική γλώσσα και το ποίημα μιλάει για τη βαθιά σχέση του ποιητή με το απόλυτο. Το ποίημα φαίνεται, στο Ζέν ατέλειωτο, ημιτελές, και δηλώνει το απόρρητο, το κρυφό, την αλήθεια. Είπα πώς η ποίηση στο Ζέν φαίνεται ημιτελής, αλλά μην ξεχνάμε πώς η αληθινή δημιουργία είναι πιό μεγάλη από το τέλειο! Ο στίχος εδώ είναι σαν αστραπή στη νύχτα, και το βίωμα του ποιητή έρχεται από την βαθιά σχέση του με τη φύση (φύση - ψυχή). Και μας είναι γνωστό ότι όταν ζητάς το απόλυτο (αλήθεια, ελευθερία, ειρήνη), συναντάς το τραγικό. Η σχετική πραγματικότητα συγκρούεται με το απόλυτο (ελευθερία, ειρήνη, αλήθεια)».

8. (Σονόο) Uchida. ο.π., σ. 6.

9. Νικόδημου του Αγιορείτου. Συμβουλευτικόν Έγχειρίδιον. Εκδ. Άγ. Νικόδημος, Αθήναι, σ. 20 εξ.

10. Για τον συγκεκριμένο Διαγωνισμό, βλ. Γιάννη Γούτη, Πες το με χαΐκού, Εφημερίδα «Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία», 7.3.1993, σ. 8 (ένθετο).

11. Αναλυτικότερα βλ. (Σονόο) Uchida, ο.π., σ. 9 έξ. όπου καί το σκεπτικό της βράβευσης.

π. Π. Καποδίστριας –Τo Xαϊκού: Άσκηση γλυπτικής του λόγου*. (1)

2008-01-16T20:24:00.000+02:00

«Προπαντός η ακρίβεια, έλεγα. Κι όλο πρόσεχα να 'ναι στενό το διάφραγμα. Όταν προχώρησα στην εμφάνιση το είδα καθαρά: είχα κερδίσει τύπους από στιγμές ή, αλλιώς, στιγμιότυπα πού, άπαξ κι υπήρξανε μια φορά, τίποτε, ποτέ πια, δεν θα μπορούσε να τα κατελύσει»(1).

Ετσι ο Οδυσσέας Ελύτης κερδίζει το καταστάλαγμα των καίριων στιγμών πού τον αφορούν, μεσ' από το κοίταγμα της φωτογραφικής του μηχανής. Οι «τύποι στιγμών» και η καταγραφή της ακρίβειας τους για την οποία πασχίζει, σαφέστατα δε συνιστούν μόνο χρονογραφία: Πίσω από το κλειστό πλαίσιο της αποτύπωσης ξεδιακρίνονται προβλήματα, προβλέψεις, προοπτικές και ακινητοποιούνται πράξεις, πράγματα, πρόσωπα. Άρα, το φωτογραφικό περίγραμμα δεν είναι καθόλου οριστικό, όπως δείχνει. Στήν παρασκιά των εικονιζόμενων αναφαίνεται σιγά-σιγά η γενεσιουργός ιδέα και δίπλα από το φυσικό ιστορείται η αθέατη όψη του υπέρ και του μεταφυσικού.

Αυτά, όσον αφορά στη δυνατότητα καταστολής του Χρόνου δια της αιχμαλωσίας του, πού μας παρέχουν οι κάθε λογής απορροές του «φωτεινού θαλάμου»(2). Συμβαίνει άραγε κάτι ανάλογο με την περίπτωση του Χαϊκού, το οποίο σε μια πρώτη προσέγγιση μπορεί κανείς να το θεωρήσει σαν ένα αναγνώσιμο φωτογραφικό στιγμιότυπο; Αυτό και άλλα διλήμματα έρχονται να διερευνήσουν οι σκέψεις-προτάσεις πού ακολουθούν.

Από τον Bashο στον Kyoshi.

Το Χαϊκού (Haiku) είναι ιαπωνικό ποιητικό είδος ηλικίας έξι περίπου αιώνων. Απαρτίζεται από δεκαεπτά συλλαβές, οι οποίες εκφέρονται στην τρίστιχη φόρμα των 5-7 και 5 συλλαβών. Συλλαμβάνει κατά κανόνα μια σκηνή από το φυσικό περιβάλλον, αντιπροσωπευτική κάθε φορά μιάς από τις τέσσερις εποχές του χρόνου, και στο πρώτο κοίταγμα δεν υπάρχει τίποτα ευκολότερο από τη δόμηση ενός τέτοιου ποιήματος. Στην πράξη όμως αναδεικνύονται οι πολλαπλές δυσχέρειες της αρχιτεκτονικής του: Η με ιδιάζουσα πυκνότητα και άφαιρετικότητα καταγραφή του Καίριου πού απαιτεί, και ταυτόχρονα η εκζήτηση της ισόρροπης αρμονίας του φυσικού κόσμου με τον συναισθηματισμό του Ποιητή.

Σημειώνει χαρακτηριστικά ο Jean Arp (1887-1966): «Έχει (το Χαϊκού) μια συμβολική ομορφιά του πνεύματος και του αισθήματος πού έχει αφαιρέσει οτιδήποτε δεν είναι αναγκαίο. Είναι το δυσκολότερο είδος ποίησης. Φαίνεται να είναι το είδος με το όποιο μόνο η λιτότητα και η τελειότητα μπορούν να εκφρασθούν». Και ο Ευγένιος Αρανίτσης επισημαίνει: «Το χαϊκού δεν περιγράφει ούτε ερμηνεύει, πολύ λιγότερο δεν αφηγείται·μοιάζει περισσότερο με το στάλαγμα μιάς μοναδικής νότας, με την αστραπιαία (κι ωστόσο δίχως τίποτα το βίαιο) χάραξη μιας μονοκονδυλιάς, που διαγράφεται στο κενό σαν έκλαμψη κι ύστερα σβήνει. Καθώς η τέχνη αυτή συνδέεται στενά με τον βουδισμό ζεν, θα μπορούσαμε να δούμε μια τέτοια έκλαμψη σαν σατόρι, μ' άλλα λόγια θα 'ταν σωστό να αντιληφθούμε τον κόσμο του χαϊκού σαν έναν καθρέφτη: Ο καθρέφτης, κατά την αρχαία ανατολίτικη ρήση, αντανακλά τα πάντα αλλά δεν συγκρατεί τίποτα» (3).

Είναι ίσως οι γοητευτικές αυτές δυσκολίες, που συντελούν, στο να έχει αποκτήσει τόσους πολλούς φίλους σε ολόκληρο πια τον κόσμο, για τούτο ακριβώς και στην Ιαπωνία λειτουργεί ο «Διεθνής Σύνδεσμος Χαϊκού» (Haiku International Association). Κορυφαίος εκπρόσωπος του είδους θεωρείται ο Matsuo Bashô.
Σαν ελάχιστο δείγμα γραφής μεταγράφουμε παρακάτω από τα Αγγλικά έξι μόνον Χάϊκού των διασημότερων Ιαπώνων θεμελιωτών του είδους αυτού, τα οποία καλύπτουν (όσο και αν μπορούν να καλύψουν μια τέτοια ποιητική πλημμυρίδα) τέσσερις ολόκληρους αιώνες: Από τον 17ο αιώνα με εκφραστή τον Matsuo Bashô (1644-1694) μέχρι τον 20ό με εκφραστή τον Takahama Kyoshi (1874-1959). Στη μεταγραφή μας, για λόγους πιστότητας και σεβασμού των Ιαπωνικών κανόνων για το Χαϊκού, τηρήσαμε το γνώριμο σχήμα των 5-7-5 συλλαβών, οπότε αποδίδεται -πιστεύουμε- το ζητούμενο με την δεκαεπτασύλλαβη προσαρμογή του στην ελληνική γλώσσα.

Πάνω σ' αυτό ο έξοχος μεταφραστής των Χαϊκού Μισέλ Φάϊς σημειώνει τα εξής αξιοπρόσεκτα: «Εχει διατυπωθεί η άποψη ότι αποτελεί ματαιοπονία -ή έστω δευτερεύουσας σημασίας επιδίωξη- η δεκαεπτασύλλαβη αναπνοή του ποιήματος. Νομίζω ότι αυτή η εκτίμηση συχνά υποκρύπτει μια «νόμιμη» οκνηρία· κι αυτό το υπογραμμίζω, εξυπακούεται, χωρίς να παραβλέπω τον τελείως διαφορετικό γλωσσικό «βιότοπο» της ιαπωνικής και της ελληνικής. Ωστόσο, μου φαίνεται λιγάκι ευκολία να εφησυχάζουμε σε προγραμματικά γλωσσολογικά εμπόδια. Και αυτό με προκαλεί, αναποδογυρίζοντας το σκηνικό, να σκεφτώ κάποιον Ιάπωνα ο οποίος θα αναλάμβανε να γυρίσει στη γλώσσα του το δημοτικό μας τραγούδι, αδιαφορώντας να βρει στη δική του λογοτεχνική παράδοση, λ.χ. κάποιο μετρικό ομόλογο του δεκαπεντασύλλαβου...» (4).

Matsuo Bashô (1644-1694)
Λιμνούλα παλιά·
ο βάτραχος στον ήχο
πηδά του νερού.
(σκηνή της άνοιξης)

Yosa Buson (1716-1783)
Ανοιξιάτικη
θάλασσα ολημερίς
κύμα το κύμα.
(σκηνή της άνοιξης)

Kobayashi Issa (1763-1827)
Έλα κοντά μου
μαζί με μένα παίξε
σπουργίτι ορφανό.
(σκηνή της άνοιξης)

Chiyo-ni (1703-1775)
Θήρα του δράκου
πού πετά. Μακρύτερα
σήμερα πήγε.
(σκηνή τον φθινοπώρου)

Masaoka Shiki (1867-1902)
Σκυλίσιο κορμί
πετάχτηκε χειμώνα
μες στο ποτάμι.
(σκηνή του χειμώνα)

Taκahama Kyoshi (1874-1959)
Το φίδι γλυστρά
μα τα μάτια με φθονούν
στα χόρτα κάτω.
(σκηνή τον καλοκαιριού).

* Οφείλουμε χάριτες στην πρέσβειρα και μεταφράστρια κ. Αριάδνη - Μαρία Βράϊλα, στην υπεύθυνη του Μορφωτικού Τμήματος της Ιαπωνικής Πρεσβείας στην Ελλάδα κ. Σοφία Καβουριάρηκαί στον λογοτέχνη, φιλόλογο καί εκδότη των «Επτανησιακών Φύλλων» κ. Διονύση Σέρρα, οι οποίοι συνετέλεσαν τα μέγιστα στην άρτίωση της μελέτης αυτής.

1. Οδυσσέα Ελύτη. Ο Μικρός Ναυτίλος, Έκδ. Ικαρος, (Αθήνα 1985), σ. 103.

2. Βλ. Ρολάν Μπάρτ, Ο φωτεινός θάλαμος, (Μτφρ. Γιάννης Κρητικός), Έκδ. ΡΑΠΠΑ, (Αθήνα 1984).

3. Ευγενίου Αρανίτση,Σταγόνες, Εφημ. "Ελευθεροτυπία",28Δεκεμβρίου 1994, σ. 30. Ενδιαφέρουσα για το θέμα μας έκδοση είναι το βιβλίο «Χάϊκού και Σένριου· Γιαπωνέζικα τρίστιχα", (Τα Κείμενα των λαών. Διεύθυνση σειράς Σωκράτης Λ. Σκαρτσής), Έκδ. Καστανιώτης, Αθήνα 1990.

4. Μισέλ Φάϊς, Σαράντα Χάΐκού ή «Η παρατεταμένη σαγήνη του ακαριαίου». Πρόκειται για Προλογικό Σημείωμα στο βιβλίο «Χαϊκού για τη βροχή, το χιόνι, τον άνεμο, τον ήλιο, το φεγγάρι», (Μτφρ. Μισέλ Φάϊς. Εικόνες Χρόνης Μπότσογλου), Εκδ. Μπάστας-Πλέσσας, (Αθήνα 1994) σ. 6.

Παιδικό βιβλίο - Σταλαγματιές της Αγάπης του Θεού

2007-12-06T18:44:00.000+02:00

Ο πατήρ Παΐσιος συμπόνεσε τα παιδιά του τόπου εκείνου, τους ανθρώπους και τα ζώα τους. Ήταν φτωχοί Βεδουίνοι, παιδιά του Θεού κι αυτοί, πού ζούσαν στην έρημο πού ζώνει το όρος Σινά. Τα λίγα χρήματα πού έπαιρνε από το εργόχειρο του τα έδινε για να τους αγοράσουν ρούχα, τρόφιμα, μπισκότα καί διάφορα μικροπράγματα. Αυτά τα εβαζε στον καλογερικό του σάκκο και πήγαινε να συναντήσει τους μικρούς του φίλους, τα Βεδουινάκια, πού καταλάβαιναν τη μεγάλη του αγάπη και τον υπεραγαπούσαν. Γινόταν σωστό πανηγύρι, κάθε φορά πού τους επισκεπτόταν ο αγαπημένος τους πατήρ Παΐσιος, «Αμπούνα Παΐζι», όπως τον φώναζαν. Κι όταν πήγαιναν κι αυτά στο ασκητήριο του με πληγωμένα και πονεμένα τα ξυπόλυτα ποδαράκια τους, ο Γέροντας περιποιόταν τα τραύματα τους. Τους έδινε και καπελάκια, για να μην τα ζαλίζει ο ήλιος.

Ό Γέροντας Παΐσιος αγάπησε πολύ τη ζωή στην έρημο. Ασυνήθιστος, όμως, στο κλίμα της ερήμου, αρρώσταινε συχνά, με αποτέλεσμα η υγεία του συνεχώς να χειροτερεύει. Έτσι, μετά από δυο περίπου χρόνια, το 1964, υποχρεώθηκε να αφήσει το Σινά.

Γυρίζει στο Άγιον Όρος όπου είχε ξεκινήσει τη μοναστική του ζωή. Eκεί συνέχισε φιλότιμα τους ασκητικούς του αγώνες. Το 1979 εγκαταστάθηκε μόνιμα στο κελλί της Παναγούδας. Στήν Παναγούδα άφηνε για τους ανθρώπους την πόρτα του ανοιχτή. όπως πάντοτε είχε ανοιχτή καί την καρδιά του. Δεχόταν όλους όσους πήγαιναν εκεί, για να πάρουν την ευχή του, να τον συμβουλευτούν, να του πούν τον πόνο τους. Και ήταν πάρα πολλοί. Ο Γέροντας όλη την ημέρα τους δεχόταν με χαρά, τους κερνούσε ό,τι του βρισκόταν και πέρναγε πολλές ώρες μαζί τους. Ακουγε τα προβλήματα τους, ανακούφιζε τις στενοχώριες τους, τους συμβούλευε με αγάπη, ακόμη και τους διασκέδαζε με τα χαριτωμένα του αστεία. Και δεν υπολόγιζε καθόλου τον εαυτό του, αν ήταν άύπνος, νηστικός, διψασμένος, κουρασμένος, άρρωστος. Σκεφτόταν τους άλλους περισσότερο από τον εαυτό του, τους συμπονούσε και γινόταν θυσία για να τους βοηθήσει. Έμοιαζε με πηγή πού ρέει ασταμάτητα και το νερό της ποτίζει τα δέντρα, τα πουλιά, τα άγρια ζώα, καί πάλι περισσεύει.

Έλεγε: Έρχονται οι άνθρωποι και μου λένε τα βάσανα τους και γεμίζει το στόμα μου πίκρα, σαν να έφαγα κρεμμύδια. Και όταν έρθει κανείς που πάει καλύτερα ή λύθηκε το πρόβλημα του, λέω «δόξα τω Θεώ, μου ‘δωσαν και ένα κομμάτι χαλβά!»... Να έχουμε αγάπη. Πάντα να ξεκινάμε από ότι ευχαριστεί τον άλλον κι όχι όπως βολεύει εμάς, Αν έρθουμε στη θέση του άλλου, τότε όλους μπορούμε να τους αγαπήσουμε, και τους ανθρώπους, ακόμη και τα ζώα και τα θηρία. Τα πάντα τα χωράμε μέσα μας.

«Σταλαγματιές της Αγάπης του Θεού
Οι Άγιοι και το Περιβάλλον»
Εκδ. Ιερά Μονή Χρυσοπηγής, 2006
Σελ. 98- 99

Υ.Γ. το έλαβα ως αντίδωρο… μου άρεσε η εισαγωγή… Αφιερώνεται στα παιδιά όλου του κόσμου και σε όσους βλέπουν τον κόσμο με τα μάτια των παιδιών.

Σερ Στήβεν Ράνσιμαν – Η τελευταία Βυζαντινή Αναγέννηση.

2007-11-24T06:53:00.000+02:00

Οι λόγιοι της Δύσης υποστηρίζουν μερικές φορές πώς η συνέχεια της ελληνικής ιστορίας είχε διακοπεί στη διάρκεια της Βυζαντινής περιόδου. Επισημαίνουν ότι οι Βυζαντινοί είχαν μικτή φυλετική προέλευση, ότι, ονομάζονταν Ρωμαίοι, χρησιμοποιώντας τη λέξη «Έλλην» για τους ειδωλολάτρες, ότι τα ελληνικά πού μιλούσαν ήταν μια υποβαθμισμένη γλώσσα με πολλά ξενόφερτα στοιχεία, και πώς η θρησκεία και η νοοτροπία τους είχαν απομακρυνθεί πολύ από αυτή των Ελλήνων της κλασικής εποχής.

Υπάρχει κάποια δόση αλήθειας σε όλες αυτές τις κριτικές οι λόγιοι όμως πού τις ασκούν ξεχνούν πώς κανένα ανεπτυγμένο έθνος δεν μπορεί να ισχυριστεί τέλεια φυλετική καθαρότητα και πώς οποιαδήποτε γλώσσα διαμέσου των αιώνων αλλάζει και αφομοιώνει ξένες λέξεις και συνήθως χρησιμοποιεί μια πιο απλουστευμένη γραμματική. Ξεχνούν επίσης πώς οι πρώτοι Χριστιανοί Πατέρες ήταν άνθρωποι βαθιά ριζωμένοι στην κλασική σκέψη και το επίτευγμα τους ήταν η ερμηνεία της χριστιανικής διδασκαλίας με όρους της παλαιότερης ελληνικής φιλοσοφίας.

Επί πλέον οι Βυζαντινοί, αν και απέφευγαν τη λέξη «Έλλην», θεωρούσαν τον εαυτό τους κληρονόμο του κλασικού ελληνικού παρελθόντος. Η εκπαίδευση τους είχε τις βάσεις της πάνω σε αυτό μάθαιναν, όπως έλεγαν οι ίδιοι, να «έλληνίζουν» τη γλώσσα τους. Το αγαπητό τους ανάγνωσμα, εκτός από την Αγία Γραφή και τους Βίους των Αγίων, ήταν τα έργα του Ομήρου.

Αν είναι αναγκαία μια απόδειξη για τη συνέχεια της ελληνικής Ιστορίας, αυτή παρέχεται από την κατά καιρούς αναβίωση του ενδιαφέροντος για τους κλασικούς συγγραφείς, που επαναλαμβάνεται σε όλη τη διάρκεια της Βυζαντινής ιστορίας. Καμία από αυτές τις αναβιώσεις δεν είναι, τόσο εκπληκτική, όσο αυτή που ονόμασα Τελευταία Βυζαντινή Αναγέννηση. Συνέβη την εποχή πού η Αυτοκρατορία φθειρόταν πολιτικά και ήταν γραφτό της να εξαφανιστεί σύντομα. Ποτέ άλλοτε όμως δεν υπήρχαν τόσοι λόγιοι πού να ήταν άφιερωμένοι στην ερμηνεία και την ανανέωση της αρχαίας ελληνικής σκέψης και στη διαφύλαξη της ελληνικής παράδοσης. Ακόμη και η λέξη «Έλλην» ανέκτησε το αρχαίο της νόημα. Και, ευτυχώς για τον πολιτισμό όλης της Ευρώπης, αυτή η τελευταία βυζαντινή αναγέννηση εμφανίστηκε σε μια στιγμή της ιστορίας πού οι Δυτικοί λόγιοι ήταν προετοιμασμένοι να ανακαλύψουν και να εκτιμήσουν το μορφωτικό κόσμο πού κρατούσαν ζωντανό οι λόγιοι του Βυζαντίου.

Εκφράζω την ευγνωμοσύνη μου στις Εκδόσεις Δόμος για την ελληνική μετάφραση του μικρού αυτού βιβλίου και ελπίζω ότι οι Έλληνες πού θα το διαβάσουν θα συγχωρήσουν τις ατέλειες του, και ίσως μπορέσουν να πετύχουν από αυτό μια πληρέστερη κατανόηση των πνευματικών επιτευγμάτων των βυζαντινών προγόνων τους.

Σέρ Στήβεν Ράνσιμαν
«Η τελευταία Βυζαντινή Αναγέννηση»
Εκδ. Δόμος, Αθήνα 1991.
Σελ. 11-13.

Λάμπρος Καμπερίδης - Προλεγόμενα του μεταφραστή.

2007-11-24T06:28:00.000+02:00

Οι ιστορικοί πού μελέτησαν το Βυζάντιο το είδαν να εκτείνεται μεταξύ δύο καθοριστικών σημείων: μιας συγκεχυμένης αρχής κι ενός συγκεκριμένου τέλους. Ακμή και παρακμή ήταν οι λέξεις που χρησιμοποιήθηκαν για να εξηγήσουν έναν πολύμορφο πολιτισμό. Οι ίδιες λέξεις χρησιμοποιήθηκαν για να επιστρατεύσουν «φιλοσοφημένα» συμπεράσματα γύρω από τη ματαιότητα του κόσμου και την παρέλευση των μεγαλείου. Οι ιστορικοί της ανατολής, εξοικειωμένοι με τα πνεύμα μιας μοιρολατρικής έγκαρτέρησης, συμπύκνωναν συχνά διαπιστώσεις που αφορούσαν το «Μπιλάντ αλ Ρούμ» —τη χώρα των Ρωμιών—, για να ερμηνεύσουν φαινόμενα εξαφάνισης και απώλειας αξιών, λαών, πολιτισμών: «Τα ίδια έπαθαν και οι Έλληνες. Η κυριαρχία τους έσβησε και μεταδόθηκε στους Ρούμ (Ρωμαίους). Έτσι κατευθύνει ο Αλλάχ τους υπηρέτες και τα πλάσματα του»(1). Στή Δύση ιδιαίτερα, όπου κυριαρχούσε η αντίληψη πώς στα μέρη του Βυζαντίου φώλιαζε η παρακμή, αυτός ο τόπος φαινόταν πώς κουβαλούσε μοιραία μέσα τον το σπόρο της καταστροφής και πώς αργά ή γρήγορα ήταν γραφτό να εξαφανιστεί. Έτσι, για μερικούς μελετητές η ακμή της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας είναι η παρακμή της Ρώμης, για άλλους η παρακμή απλώνεται στη χιλιόχρονη ιστορία του Βυζαντίου, ενώ η νέα σχολή βλέπει την παρακμή να περιορίζεται στους δύο τελευταίους αιώνες που ακολούθησαν τη φράγκικη κατάχτηση του 1204.

Η κοινή αντίληψη των ιστορικών περί ακμής και παρακμής και ή συστηματική της εφαρμογή στην ιστορία μιας ολόκληρης αυτοκρατορίας προσφέρεται ως εύκολη λύση αφού δανείζεται την αναμφισβήτητη εγκυρότητα της άπα τον βιολογικό κύκλο της ζωής. Κανείς δεν αμφισβητεί τη δύναμη της φθοράς που επιβάλλει ό χρόνος στα ανθρώπινα έργα και τα κατατάσσει στην αναπόφευκτη γενικότητα του νόμου της ακμής και της παρακμής, της γέννησης και τον θανάτου. Δεν θα υπήρχε λόγος να γίνεται κουβέντα αν το ζήτημα σταματούσε εκεί. H γενίκευση όμως του φυσικού νόμου της παρακμής σε όλα τα φανερώματα του ιδιωτικού και κοινωνικού-βίου των Βυζαντινών, δεν μαρτυράει μόνο την αδυναμία των δυτικών ιστορικών να κατανοήσουν τον μυστηριακό τρόπο λειτουργίας ενός πολιτισμού, με μεταφυσικές βάσεις, ενός πολιτισμού τόσο διαφορετικού από τον δικό τους πού ήταν χτισμένος σε φυσικές βάσεις, αλλά οδηγεί σε διαστρέβλωση της Ιστορίας -με την ετυμολογική σημασία της λέξης, δηλαδή γνώσης- και παραμόρφωση της δημιουργικής ζωτικότητας της χριστιανικής ανατολής πού κάθε άλλο παρά της ταίριαζε η χλευαστική ταυτότητα του Bas Empire.

Στούς δύο τελευταίους αιώνες της ζωής του Βυζαντίου πον ακολουθούν τη φράγκικη κατάληψη της Βασιλεύουσας, αφού οι δεσμοί με την Ανατολή έχουν αποκοπεί εξαιτίας του λατινικού intermezzo, ζούμε το δράμα ενός λαού που αναζητάει ένα modus vivendi μια σύνδεση (επανασύνδεση) με τους λαούς της Δύσης, Η προσπάθεια εξεύρεσης μιας φόρμουλας πού θα ξανανοίξει τον κομμένο δρόμο της επικοινωνίας δεν τελεσφορεί για πολλούς λόγους και η Δύση αποδέχεται σιωπηλά, ίσως με κάποια ανακούφιση, χωρίς να κάνει τίποτα για να την αποτρέψει, την τελική άλωση του 1453, Τώρα λοιπόν που παύει να υπάρχει ο λόγος και η αιτία της παρακμής, τώρα πού έχει εξαφανιστεί από τον γεωπολιτικό χάρτη το κέντρο της Οικουμένης, έρχονται οι μελετητές να διενεργήσουν αυτοψία πάνω στο νεκρό σώμα ενός ζωντανού λαού και να βγάλουν πορίσματα για τα αίτια πού επέφεραν το θάνατο.

Το Βυζάντιο εξετάζεται, αναλύεται, ερμηνεύεται με την ίδια μέθοδο που χρησιμοποιούν οί γλωσσολόγοι στη μελέτη μιας νεκρής γλώσσας για va καθορίσουν την αρχή και τα τέλος της, να επισημάνουν τον «εκχυδαϊσμό» πού την αλλοίωσε στη διάρκεια της Ιστορίας της ή να καταγράψουν την έκταση επιρροής πού είχε πάνω σε άλλες γλώσσες. Το Βυζάντιο στα χέρια των μελετητών του μεταμορφώνεται σε νεκρό πολιτισμό. Δεν είναι τυχαίο πώς ένας από τους πρώτους λογίους πού ασχολήθηκαν με το θέμα, ο Du Cange, καταπιάνεται γύρω στα 1680 με τη συγγραφή του λεξικού Glossarium ad scriptores mediae et infimae graecitatis, με τρόπο που θα νόμιζε κανένας πώς τα λήμματα της γλώσσας που ταξινομούσε ανήκαν στη λήθη και ο λαός πού τη μιλούσε είχε χαθεί μαζί με την Ιερή αυτοκρατορία του στα βάθη της Ιστορίας ή, το πολύ πολύ, αν υπήρχε διασπαρμένος εδώ κι εκεί, είχε πιεί το αμίλητο νερό.

Για τους δυτικούς, το Βυζάντιο ήταν μια ξοφλημένη υπόθεση από την εποχή της Τέταρτης Σταυροφορίας. Ο Αυτοκράτορας «δεν είχε δικαίωμα, να κατέχει γη» -n' aνοit droit en terre tenir(2)- , αλλά και αν κατέχει «κρίνετε μόνοι σας αν είναι ικανός να την κρατήσει ή και να τη χάσει» -Or oïez se ceste genz dévoient terre tenir ou perdre(3)-. Από δω και πέρα οι Αυτοκράτορες ζούν σε έναν κόσμο από ύαλί χρωματιστό και κατέχουν μόνο τα σύμβολα του τί ήρμοζε να έχουν, του τί εξ άπαντος ήταν ορθόν να έχουν, και προσπαθούν να τα στεριώσουν μέσα στα ερείπια που άφησαν οι βάνδαλοι στο πέρασμα τους.

Μέσα από αυτή την ανείπωτη φτώχια προβάλλει η τελευταία Βυζαντινή Αναγέννηση, μέσα από τα χαλάσματα αναβιώνει το Ελληνικό πνεύμα στην τέχνη, στα γράμματα, στις επιστήμες. Ποτέ άλλοτε στην ιστορία του το Βυζάντιο δεν έχει να επιδείξει λαμπρότερα παραδείγματα αναγέννησης που εμφανίζονται σε μια χούφτα γη στο Μυστρά, ή ιστορούνται στις νωπογραφίες και τα ψηφιδωτά της Μονής της Χώρας των Ζώντων.

Πώς είναι δυνατά να συμβιβαστούν μέσα στα όρια της ιστορικής ανάλυσης αυτές οι διαμετρικά αντίθετες έννοιες της παρακμής και της αναγέννησης πού εμφανίζονται ταυτόχρονα σε μια ιστορική στιγμή με τόσο παράδοξο τρόπο; Για να μπορέσει να απαντήσει ό ερευνητής σε αυτή τη φαινομενική ιστορική αντίφαση, Θα πρέπει να τοποθετηθεί στους αντίποδες της «παρακμής και πτώσης» του Gibbon, να δει το πρόβλημα πέρα από τα όρια των μεθοδολογικών προκαταλήψεων της επιστήμης του, να δει τη σχέση που ενώνει ή διαφοροποιεί τα πνευματικά κινήματα της εποχής, τις θεολογικές διαφορές στην αντιμετώπιση του ήσυχασμού, να παραδεχτεί –και αυτό είναι το πιο σκληρό για τους δογματικούς της παρακμής- τον αποφατικό χαρακτήρα της κοινωνίας στο Βυζάντιο πού δεν προχώρησε ποτέ από την έγελιανή θέση και αντίθεση στη λογικοκρατούμενη σύνθεση, αλλά αρνούμενη τη διαλεκτική της Δύσης κινήθηκε από την αίρεση στην αναίρεση για να καταλήξει στη λογοκρατούμενη μυστηριακή απόφαση, με δυο λόγια, να έρμηνέψει την Ιστορία ως «μία πράξη του πνεύματος», un atto spirituale(4). Μόνο αν έχει κανένας στο νου του τον αποφατικό χαρακτήρα της Βυζαντινής Ιστορίας θα μπορέσει να κατανοήσει την ίστορική αντίφαση που γεννάει το παραπάνω ρώτημα. Αυτός είναι o χώρος της ερευνάς του Sir Sleven Runciman, και μέσα από την αναζήτηση του στις πήγες διαγράφεται ολοζώντανη μια περίοδος πού δεν πορεύεται έσχατολογικά στην καταστροφή της, αλλά στην πνευματική αναβίωση. Άν κατορθώσομε να δούμε τη βαθιά αλήθεια που κρύβει αυτή η διαπίστωση, το βιβλίο θα έχει πετύχει το σκοπό του. Θα μας έχει βοηθήσει να κατανοήσαμε πώς εκεί πού έχομε συνηθίσει να βλέπομε ένα τέλος, δέν αποκλείεται να βρίσκεται κρυμένη μια αρχή: η αρχή της σύγχρονης ιστορίας μας.

Θα ήθελα να ευχαριστήσω τον συγγραφέα πού είχε την καλοσύνη να κοιτάξει το μεταφρασμένο κείμενο και να διορθώσει μερικά στραβοπατήματα καθώς και τον Δ. Κουτρουμπή πού διάβασε υπομονετικά το τελικό χειρόγραφο και πρότεινε σημαντικές αλλαγές στη διατύπωση.

Λάμπρος Καμπερίδης
Αθήνα 1980

1. Ibn Khaldum, The Mukaddimah. An introduction to History. London 1978, σελ.115.
2. Villehardouin, La Conquête de Constantinople, Κεφ. XLVIII, παρ. 224 (Garnier Flammarion, 1969).
3. Ο.π., Κεφ. LX, παρ. 271.
4. Benedetto Croce, Teoria e storia della Storiografia. Bari, 1948, σελ. 11.

Σέρ Στήβεν Ράνσιμαν
«Η τελευταία Βυζαντινή Αναγέννηση»
Εκδ. Δόμος, Αθήνα 1991.
Σελ. 15-19.

Χένρι Μίλλερ - Ένα χαμόγελο στην αρχή της σκάλας.

2007-11-14T10:30:00.000+02:00

Επίλογος

[…] Ο κλόουν με αγγίζει βαθιά αν καί δεν το ήξερα πάντα, γιατί αυτό ακριβώς πού τον ξεχωρίζει από τον κόσμο είναι το γέλιο, πού κι αυτό δεν είναι ποτέ ομηρικό. Είναι σιωπηλό καί μελαγχολικό. Ο κλόουν μας μαθαίνει να γελάμε με τον εαυτό μας. Και το γέλιο μας αυτό γεννιέται από τα δάκρυα.
Η χαρά είναι σαν το ποτάμι: κυλάει αδιάκοπα. Νομίζω πώς αυτό είναι το μήνυμα πού προσπαθεί να μας μεταδώσει ο κλόουν. Να συμμετέχουμε στην ατέλειωτη ροή καί κίνηση, να μην σταματάμε να αναρωτιόμαστε, να συγκρίνουμε, να αναλύουμε, να καταχτούμε, αλλά να κυλάμε ασταμάτητα, σαν μουσική. Αυτό είναι το δώρο της παραίτησης και ο κλόουν το κάνει συμβολικά. Απομένει σε μας να το κάνουμε πραγματικότητα.

Σε καμιά εποχή της ανθρώπινης ιστορίας, ο κόσμος δεν ήταν τόσο βουτηγμένος στον πόνο και στην αγωνία. Κάπου κάπου, βέβαια, συναντάμε άτομα ανέγγιχτα και αμόλυντα από την κοινή οδύνη. Αυτό όμως δεν σημαίνει αναισθησία. Κάθε άλλο! Είναι όντα απελευθερωμένα. Ό κόσμος γι' αυτούς δεν είναι όπως τον βλέπουμε εμείς. Εκείνοι βλέπουν με άλλα μάτια. Λέμε πως έχουν πεθάνει για το σύνολο. Ζούν ολοκληρωτικά την κάθε στιγμή και η ακτινοβολία πού εκπέμπουν είναι ένα αιώνιο τραγούδι χαράς.

[…]Σάν τον κλόουν, προχωράμε μέσα από τα ρεύματα, πάντα προσποιητοί, πάντα αναβάλλοντας το σπουδαίο.Πεθαίνουμε, στον αγώνα μας να γεννηθούμε. Ποτέ δεν υπήρξαμε, ποτέ δεν θα υπάρξουμε. Βρισκόμαστε πάντα στην πορεία του «γίγνεσθαι», παντοτινά χωρισμένοι καί απομονωμένοι. Παντοτινά «εκτός».

Αυτό είναι το πορτραίτο του August Angst ή αλλιώς του Guy le Crévecoeur -ή του καθημερινού προσωπείου, του κόσμου με τα δυο στόματα. Ο Αύγουστος είναι από άλλη ράτσα. Ίσως να μην τον έχω ζωγραφίσει πολύ καθαρά. Όμως υπάρχει, πέρα από τον λόγο πού με έκανε να τον φανταστώ. Ήρθε από το άγνωστο και επιστρέφει σ' αυτό. Δεν πέθανε, δεν χάθηκε. - Ούτε θα ξεχαστεί. Μόλις πρίν από λίγες ημέρες, συζητούσα με κάποιον γνωστό μου ζωγράφο για τα σχέδια πού μας άφησε ο Seurat. Έλεγα πώς είναι αιώνια ριζωμένα εκεί όπου αυτός τους έδωσε ζωή. Πόση ευγνωμοσύνη νιώθω πού έχω ζήσει μ' αυτά τα σχέδια του Seurat, στο Grande Jatte, στο Μεντράνο και αλλού μέσα στη φαντασία μου. Δεν υπάρχει τίποτα απατηλό σ' αυτές τις δημιουργίες του. Η αλήθεια τους είναι αιώνια. Λάμπουν στο φως του ήλιου, μέσα σε μιαν αρμονία μορφής και ρυθμού πού είναι σκέτη μουσική. Το ίδιο και οι κλόουν του Rouault, οι άγγελοι του Chagall, η σκάλα και το φεγγάρι του Miro, ολόκληρο το θηριοτροφεΐο του, στ' αλήθεια. Το ίδιο και με τον Max Jacob, πού ποτέ δεν έπαψε να είναι κλόουν, ακόμα και όταν βρήκε τον Θεό. Με τα λόγια, με την εικόνα, με το έργο, όλες αυτές οι ευλογημένες ψυχές που μου κράτησαν συντροφιά, έχουν δικαιώσει το όραμα τους, στην αιώνια πραγματικότητα. Ο καθημερινός τους κόσμος θα γίνει κάποια μέρα και δικός μας. Είναι και τώρα, μόνο πού είμαστε πολύ αδύναμοι για να τον διεκδικήσουμε.

Χένρι Μίλλερ
«Ένα χαμόγελο στην αρχή της σκάλας.»
Eκδ. «Όδυσσέας», 1980.
Σελ. 76-79.

Έζρα Πάουντ – Θρήνος του Φρουρού των Συνόρων.

2007-11-10T20:36:00.000+02:00

Ο ΑΝΕΜΟΣ πού φυσάει στη Βόρεια Πύλη είναι γεμάτος άμμο,
Μονάχος από τότε πού άρχισε ο χρόνος μέχρι τώρα !
Τα δέντρα ξεριζώνονται και το φθινόπωρο η χλόη κιτρινίζει.
Από τη μια στην άλλη πολεμίστρα σκαρφαλώνω
τη γη για ν' αγναντεύω των βαρβάρων :
Κάστρο που ρήμαξε, ο ουρανός, η έρημος απέραντη.
Σε τούτο το χωριό δεν έχει μείνει λίθος επί λίθου.
Οστά πού ξάσπρισαν κάτω από χίλιες παγωνιές,
Ψηλοί σωροί, πού κρύβονται κάτω απ' τα δέντρα και τη χλόη·
Άραγε ποιός να σκόρπισε αυτό το χαλασμό;
Ποιός να 'χει φέρει πύρινη ως εδώ τη λύσσα του αυτοκράτορα;
Ποιός να κουβάλησε στρατό με κύμβαλα και τύμπανα;
Βάρβαροι βασιλιάδες.
Μια άνοιξη καλοσυνάτη, γύρισε σ' αιματόβρεχτο φθινόπωρο,
Το μεσιανό βασίλειο σκέπασε ο αχός των μαχητών,
Τριακόσιες εξήντα χιλιάδες,
Θλίψη· έπεσε η θλίψη σα βροχή.
Θλίψη να πας και θλίψη, θλίψη βαθιά για να γυρίσεις.
Έρημοι, ρημαγμένοι αγροί,
Χωρίς παιδιά πάνω τους να παλεύουν,
Ούτε άντρες πια για επίθεση ή για άμυνα.
Άχ, πώς θα μάθετε, λοιπόν, για κείνη τη θεοσκότεινη τη θλίψη στην
πύλη του Βορρά,
Εκεί πού δέ θυμούνται πια τ' όνομα του Ριχόκου*,
Και τους φρουρούς εμάς πού 'χουν κατασπαράξει οι τίγρεις.

Του Ριχάκου

* Στά κινεζικά Λί - Μού : περίφημος στρατηγός πού πέθανε το 223 π.Χ. πολεμώντας τους Ούννους.

Έζρα Πάουντ
«Κατάη»
Εκδ. Άγρα, 1997
Σελ. 33

Π. Κονδύλης - Αξιολογική Ελευθερία και Δέον.

2007-11-09T19:13:00.000+02:00

Όπου λείπουν οι αξιώσεις Iσχύος, εκεί πρέπει να επακολουθήσει όχι απλώς ή αποχή από πρακτικές συστάσεις, αλλά και η ολοκληρωτική σιωπή· ακόμα και η δημόσια ανακοίνωση της αξιολογικά ελεύθερης θεωρίας της απόφασης αποτελεί ασυνέπεια, ή οποία οφείλεται σε συγγραφική ματαιοδοξία ή στην ευχαρίστηση πού δοκιμάζει κανείς προκαλώντας τους άλλους.

Π. Κονδύλης
«Ισχύς και Απόφαση»
Εκδ. «στιγμή», 2001
Σελ. 229

Αλμπέρ Καμύ - Ντοστογιέφσκι

2007-10-20T10:04:00.000+03:00

Όλοι οι ήρωες του Ντοστογιέφσκι διερωτώνται πάνω στο νόημα της ζωής. Γι' αυτό είναι σύγχρονοι: δε φοβούνται το γελοίο. Εκείνο πού διακρίνει τη σύγχρονη από την κλασική ευαισθησία είναι το ότι η πρώτη τρέφεται από ηθικά προβλήματα και η δεύτερη από μεταφυσικά. Στα μυθιστορήματα του Ντοστογιέφσκι το θέμα τίθεται τόσο έντονα πού δεν μπορεί παρά να οδηγήσει σε ακραίες λύσεις. Η ύπαρξη είναι ψέμα ή είναι αιώνια. Εάν ο Ντοστογιέφσκι έμενε σ' αυτή την εξέταση, θα γινόταν φιλόσοφος. Περιγράφει όμως τις συνέπειες πού μπορούν να έχουν αυτοί οι πνευματικοί ακροβατισμοί σε μια ανθρώπινη ζωή και γι' αυτό είναι καλλιτέχνης.

[…]Μιλώντας για τους «Καραμάζωφ» ο Ντοστογιέφσκι έγραφε: «Το κυριότερο θέμα πού θα συζητηθεί σ' όλα τα μέρη αυτού του βιβλίου είναι εκείνο πού για χάρη του υπέφερα συνειδητά ή ασυνείδητα σ’ όλη μου τη ζωή: «η ύπαρξη του Θεού». Είναι δύσκολο να πιστέψουμε πώς έφτασε ένα μυθιστόρημα για να μεταμορφώσει τον πόνο μιας ολόκληρης ζωής σε χαρούμενη βεβαιότητα. Ενας σχολιαστής το παρατηρεί δικαιολογημένα: Ο Ντοστογιέφσκι έχει κοινά σημεία με τον Ιβαν - και για τα αποφθεγματικά κεφάλαια των «Καραμάζωφ» απαιτήθηκαν προσπάθειες τριών μηνών, ενώ εκείνο πού τιτλοφορούσε «οι βλάσφημοι» γράφτηκε σε περίοδο έμπνευσης μέσα σε τρεις βδομάδες. Ολοι οι ήρωες του έχουν στη σάρκα αυτή την άγκίδα πού τους ερεθίζει και τους κάνει να γυρεύουν μια γιατρειά στην απόλαυση ή στην αθανασία.

Αλμπέρ Καμύ
«Ο Μύθος του Σισύφου»
Εκδ. Μπουκουμάνη, 1973
Σελ. 123 & 130

Gilbert Chesterton – H αιώνια Επανάσταση.

2007-10-11T17:23:00.000+03:00

[…]Μπορούμε σαφώς να πούμε ότι η ελεύθερη σκέψη είναι η καλύτερη διασφάλιση της ελευθερίας, Η πνευματική χειραφέτηση του σκλάβου κατά ένα σύγχρονο τρόπο, είναι ο καλύτερος τρόπος να παρεμποδισθεί η χειραφέτηση του σκλάβου. Δίδαξε τον πώς να αρχίσει να προβληματίζεται με τον αν θέλει να είναι ελεύθερος και δεν θα επιδιώξει να ελευθερωθεί. Πάλι μπορεί να ειπωθεί ότι αυτό το παράδειγμα είναι απίθανο ή άσχετο. Και όμως είναι απολύτως αληθές για τους ανθρώπους που μας περιστοιχίζουν. Είναι αλήθεια ότι ο μαύρος σκλάβος επειδή είναι, ένας βάρβαρος πού έχει υποστεί εξευτελισμούς είναι πιθανό να έχει είτε μια ανθρώπινη αγάπη για την αφοσίωση ή μια ανθρώπινη αγάπη για την ελευθερία. Αλλά ο άνθρωπος πού βλέπουμε κάθε μέρα - ο εργάτης στο στο εργοστάσιο του κυρίου Χ, ο μικρός υπάλληλος στο γραφείο του κυρίου Χ - είναι πολύ απασχολημένοι διανοητικά για να πιστέψουν στην ελευθερία. Τον κρατούν ήσυχο με επαναστατική φιλολογία. Είναι Μαρξιστής την μια μέρα, Νιτσεϊστής την επόμενη. Υπεράνθρωπος (πιθανώς) την άλλη κι' ένας σκλάβος κάθε μέρα. Το μόνο πράγμα πού παραμένει μετά από όλες τις φιλοσοφίες είναι το εργοστάσιο. Ο μόνος άνθρωπος πού κερδίζει από όλες τις φιλοσοφίες είναι ο κύριος Χ. Θα άξιζε τον κόπο να εφοδιάζει τους εμπορικούς είλωτες του με σκεπτικιστική φιλολογία. Και τώρα πού το σκέφτομαι, ο κύριος Χ είναι διάσημος για τις δωρεές βιβλιοθηκών. Δείχνει την νοημοσύνη του. Όλα τα σύγχρονα βιβλία είναι με το μέρος του, Όσο το όραμα του ουρανού αλλάζει συνεχώς, το όραμα της γης θα είναι ακριβώς το ίδιο. Κανένα ιδεώδες δεν θα παραμείνει τόσο ώστε να πραγματοποιηθεί ή να πραγματοποιηθεί μερικά. Ο μοντέρνος νέος άνθρωπος δεν θα αλλάξει ποτέ το περιβάλλον του, γιατί πάντα θα αλλάζει γνώμη.

Αυτή επομένως είναι η πρώτη προϋπόθεση για το ιδεώδες προς το οποίο κατευθύνεται η «πρόοδος». Πρέπει να είναι σταθερό. Ο Whistler συνήθιζε να κάνει πολλά γρήγορα σκίτσα ενός μοντέλου. Δεν είχε σημασία αν έσχιζε 20 πορτραίτα. Αλλά θα είχε σημασία αν, όταν κοίταζε ψηλά 20 φορές, κάθε φορά έβλεπε κι' ένα καινούργιο πρόσωπο να κάθεται ήρεμα για το πορτραίτο του. Συνεπώς δεν έχει σημασία (συγκριτικά μιλώντας) πόσο συχνά η ανθρωπότητα αποτυγχάνει να μιμηθεί το ιδεώδες της γιατί τότε όλες οι παλιές της αποτυχίες είναι καρποφόρες. Αλλά έχει τρομακτική σημασία πόσο συχνά η ανθρωπότητα αλλάζει το ιδεώδες της γιατί τότε όλες οι παλιές αποτυχίες δεν φέρνουν κανένα αποτέλεσμα. Ανακύπτει συνεπώς το έξης ερώτημα: Πώς μπορούμε να κρατάμε τον καλλιτέχνη δυσαρεστημένο με τους πίνακες του ενώ τον εμποδίζουμε να είναι βαθιά δυσαρεστημένος με την τέχνη του; Πώς μπορούμε να κάνουμε έναν άνθρωπο να είναι πάντα δυσαρεστημένος με τη δουλειά του αλλά πάντα ευχαριστημένος με το να δουλεύει; Πώς μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι ο ζωγράφος ενός πορτραίτου θα πετάξει το πορτραίτο έξω από το παράθυρο αντί να κάνη την πιο φυσική και ανθρώπινη κίνηση: να πετάξει το μοντέλο έξω από το παράθυρο;

Ο αυστηρός κανόνας δεν είναι μόνον απαραίτητος για την άσκηση της «εξουσίας» είναι επίσης απαραίτητος και για την επανάσταση.[…]

[…]Είπα ότι η ορθοδοξία είναι όπως το ξίφος, ομολογώ όμως ότι είναι σαν τον πέλεκυ. Γιατί πράγματι ο Χριστιανισμός είναι το μόνο πράγμα πού απέμεινε και έχει το δικαίωμα να αμφισβητεί την εξουσία των καλοαναθρεμμένων ή των καλοθρεμμένων. Συχνά ακούω τους σοσιαλιστές ή και τους δημοκρατικούς να λένε ότι οι φυσικές συνθήκες υπό τις οποίες ζουν οι φτωχοί τους κάνουν πνευματικά και ηθικά υποδεέστερους. Ακούω τους επιστήμονες να λένε ότι αν δώσουμε στους φτωχούς καλύτερες συνθήκες ζωής, η κακία και η αδικία θα εξαφανιστούν. Ακούω τους ανθρώπους αυτούς με τρομερή προσοχή και εντυπωσιάζομαι. Είναι σαν να βλέπεις έναν άνθρωπο με πείσμα να κόβει το δέντρο στα κλαδιά του οποίου κάθεται. Αν αυτοί οι ευτυχείς δημοκρατικοί μπορούσαν να αποδείξουν την άποψη τους, θα δολοφονούσαν την Δημοκρατία. Αν με τον τρόπο αυτό οι φτωχοί διαφθείρονται ολοσχερώς, ίσως να είναι ή να μην είναι σκόπιμο να τους βελτιώσουμε, θα είναι όμως οπωσδήποτε σκόπιμο να τους στερήσουμε τα πολιτικά τους δικαιώματα.

Πολλά ασαφή έχουν γραφεί για το ότι ο Χριστιανισμός συγγενεύει με την Δημοκρατία, αλλά σπάνια με δύναμη ή με σαφήνεια έχει εξηγηθεί το γεγονός ότι συχνά ο Χριστιανισμός και ή Δημοκρατία βρίσκονται σε αντίθεση. Το πραγματικό στοιχείο πού κάνει τον Χριστιανισμό και την Δημοκρατία ένα πράγμα είναι πολύ βαθύτερο. Η μια προ παντός χαρακτηριστική μη χριστιανική ιδέα είναι η ιδέα του Κάρλαϋλ - η ιδέα δηλαδή κατά την οποία ο άνθρωπος που θα έπρεπε να κυβερνά είναι αυτός πού νομίζει ότι μπορεί να κυβερνήσει. Οτιδήποτε άλλο είναι χριστιανικό, εκτός απ’ αυτό, πού είναι αθεϊστικό. Αν σχολιάσουμε την διοίκηση το σχόλιο πρέπει να είναι το έξής: Θα έπρεπε να κυβερνά αυτός ο άνθρωπος πού δεν νομίζει ότι μπορεί να κυβερνά. Ο ήρωας του Κάρλαϋλ θα μπορούσε να πει «Θα γίνω εγώ βασιλιάς;» Ο χριστιανός όμως άγιος πρέπει να πει «Νοlo Episcopari - Δεν θέλω να επισκοπώ». Αν η μεγάλη παραδοξότητα του Χριστιανισμού σημαίνει κάτι, τούτο είναι: πρέπει να πάρουμε στα χέρια μας το στέμμα και να πάμε σε έρημους και σε όλες τις σκοτεινές γωνιές της γης, έως ότου βρούμε τον ένα αυτό άνθρωπο που θεωρεί τον εαυτό του ακατάλληλο να το φορέσει. Ο Κάρλαϋλ είχε απολύτως άδικο. Δεν χρειάζεται να δώσουμε το στέμμα σ' αυτόν τον σπάνιο άνθρωπο πού ξέρει πώς να μπορεί να κυβερνήσει. Αντίθετα, πρέπει να το δώσουμε σ' αυτόν τον πιο σπάνιο άνθρωπο που ξέρει ότι δεν μπορεί να κυβερνήσει.[…]

Gilbert Chesterton «Orthodoxy»

Δ.Ι.Αντωνίου – Οι Κακοί Έμποροι.

2007-10-02T21:22:00.001+03:00

Η γνωριμία με τον ποιητή...
Γνωρίσαμε τον ποιητή αυτόν της θάλασσας όπως θα γνωρίζαμε έναν ξεχασμένο από χρόνια παππού ή έναν ξενιτεμένο θείο που γύρισε. Πριν δυο τρία περίπου χρόνια, αρχίσαμε να ταξιδεύουμε σε καινούριες θάλασσες, στο φιλόξενο ρετιρέ της οδού Αχαρνών, ανακαλύπτοντας πως ένας αληθινός καπετάνιος μπορεί να ταξιδεύει ακόμη και καθηλωμένος σε μια πολυθρόνα.

[…]Η ποίηση του μας προκαλεί σήμερα να τη γνωρίσουμε. Να την ανακαλύψουμε. Φτάνει ν' απλώσουμε το χέρι μας για να γίνει δική μας. Όμως μας προσφέρεται χωρίς παρακάλια. Χωρίς καν νεύματα! Σαν ένα κλειστό στρείδι στο σκοτεινό βυθό που από εμάς απαιτεί να το ανακαλύψουμε. Να το ανοίξουμε!,..

Από πού έρχονται άραγε οι ποιητές:

Ο Αντωνίου πάντως φαίνεται πως ήρθε από το φωτεινό νησί της αλήθειας που κρύβουμε όλοι μέσα μας. Και. σ' αυτό, νομίζουμε, ξαναγύρισε. Μόνο που «φεύγοντας» και πάλι για εκεί «μακριά», «πήρε»... «την απόσταση» του...

Μανόλης Μαυρολέων

ΑΠΟ ΤΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ (1939)

Οι Κακοί Έμποροι

Κύριε, άνθρωποι απλοί
πουλούσαμε υφάσματα,
(κι η ψυχή μας
είταν το ύφασμα που δεν τ' αγόρασε κανείς).
Την τιμή δεν κανονίζαμε απ' την ούγια
η πηγή και τα ρούπια είταν σωστά
τα ρετάλια δεν τα δώσαμε μισοτιμις ποτέ:
η αμαρτία μας.
Είχαμε μόνο ποιότητας πραμάτεια.
Έφτανε στη ζωή μας μια στενή γωνιά
-πιάνουν στη γη μας λίγο τόπο τα πολύτιμα-.
Τώρα με την ίδια πήχη που μετρήσαμε
μέτρησε μας· δε μεγαλώσαμε το εμπορικό μας·
Κύριε, σταθήκαμε έμποροι κακοί!

Εκδ. Ερμής
Αθήνα 1998
Σελ. 40

π. Αλέξανδρος Σμέμαν - «Οι Εκλογές»

2007-09-30T13:21:00.000+03:00

Τετάρτη, 3 Νοεμβρίου, 1976

Ο Κάρτερ κέρδισε τις εκλογές. Πέρασα το μεγαλύτερο μέρος της νύχτας βλέποντας τα αποτελέσματα. Μου φαίνεται πώς όλοι αυτοί πού ψήφισαν τον Κάρτερ είναι αυτοί πού θέλουν κάποια αλλαγή. Όλοι αυτοί που είναι πραγματικά (φτωχοί μέσα στο σύστημα (μαύροι)· αυτοί που θέλουν μια εγγυημένη ευημερία (συνδικάτα)· αυτοί που πιστεύουν σ' αυτές τις εγγυήσεις και αλλαγές και συνηγορούν επαγγελματικά σ' αυτές (διανοούμενοι) και τελικά αυτοί που βλέπουν τα πάντα με χρωματιστά γυαλιά (ουτοπιστές) ! Η πλειοψηφία του Κάρτερ ήταν αρκετά οριακή. Ουσιαστικά έλαβε μόνο το ένα τέταρτο των ψήφων όσων είχαν το δικαίωμα να ψηφίσουν. Μένει να παρακολουθήσουμε την πορεία του. Πώς ενεργεί ο Μεσσίας μόλις λάβει την εξουσία;

Μετά από τόσες ώρες πού πέρασα παρακολουθώντας τηλεόραση , αισθάνομαι αρκετά εντυπωσιασμένος απ' αυτό το σύστημα πού αποκαθαίρει την πολιτική απ' αυτό πού μπορεί να την κάνει κακή : το μίσος! Αυτό είναι το Αμερικάνικο θαύμα, ενώ το ψέμα της Αμερικής,το προπατορικό της αμάρτημα βρίσκεται στη λατρεία του πλούτου και στην άρνηση της φτώχειας. Ακριβέστερα : η ευτυχία δίχως τον πλούτο είναι αδύνατη. Η ευτυχία ταυτίζεται με την επιτυχία. Έτσι, ό,τι κι αν λέγεται ρητορικά, η Αμερική δεν σέβεται τον φτωχό, επειδή η ύπαρξη του αποτελεί ντροπή , ενέχει φόβο, είναι σαν μια κρυφή αρρώστια. Συνεπώς, ο πρώτος βασικός μύθος είναι η πίστη πώς κάθε φτωχός μπορεί ν' αποκτήσει πλούτη, «να γίνει πλούσιος». Τώρα πού έχει καταρρεύσει αυτός ο μύθος, τον έχει αντικαταστήσει ένας άλλος μύθος: ότι η κοινωνία οφείλει να κάνει τον φτωχό πλούσιο, πώς πρέπει να του παρέχει τα πάντα, και η διαμάχη ανάμεσα στους Δημοκρατικούς και τους Ρεπουμπλικάνους έγκειται μόνο στο πως αυτό θα γίνει.

Οι αριστεροί ανέκαθεν παλεύουν ενάντια στην ιδιωτική περιουσία , βλέποντας σ' αυτή τη ρίζα κάθε κακού, δίχως να καταλαβαίνουν πώς το αίσθημα της ιδιοκτησίας είναι ο μόνος τρόπος να διαφυλάξει τους ανθρώπους από την απόλυτη καί δαιμονική δύναμη του χρήματος. Το χρήμα, στο καπιταλιστικό σύστημα δεν αποτελεί ιδιοκτησία. Οι άνθρωποι δεν ελέγχουν το χρήμα, αλλά ελέγχονται από το χρήμα. Σύμφωνα με τη φράση «Αμερικάνικος τρόπος ζωής», το σπίτι δεν είναι η εστία μου, η ζωή μου, η πνοή μου, η ζεστασιά μου. Είναι μια αφηρημένη αξία, μια επένδυση. Αν η αξία του μεγαλώσει, μπορείς και πρέπει να το πουλήσεις. Είναι ανόητο να μην το πουλήσεις, όπως ακριβώς είναι ανόητο να μην επενδύσεις χρήματα, ώστε να μεγαλώσει!
Η ιδιοκτησία όμως είναι κάτι πού μπορείς ν' αγαπάς. Και η αγάπη είναι πάντα προσφορά και κατοχή. Ο άνθρωπος δίνει για να κατέχει όλο και περισότερα. Μόνο ένας πού έχει δική του περιουσία μπορεί να κατακτήσει το βάθος καί τη δύναμη της προσφοράς. Αγάπη είναι η ελεύθερη προσφορά. Μπορώ να δώσω μόνο ο,τι μου ανήκει, ο ,τι κατέχω. Και το δώρο δεν εκμηδενίζει αυτό που κατέχω, αλλά το αυξάνει χίλες φορές.

Οι άνθρωποι, αλλά και οι Χριστιανοί, δεν το βλέπουν αυτό επειδή στα πάντα διακρίνουν ένα πρόβλημα που πρέπει να λυθεί. Ο Θεός, όταν δημιουργούσε τον κόσμο, δεν έλυνε ούτε έθετε προβλήματα. Δημιούργησε ό,τι αποκάλεσε «καλόν λίαν». Ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο, αλλά ο Διάβολος μεταμόρφωσε τον κόσμο,τον άνθρωπο και τη ζωή σε «πρόβλημα». Και μια λεγεώνα (δαιμονισμένων) ειδικών προσπαθούν να το λύσουν. Γι' αυτό στον κόσμο υπάρχει, τέτοιο σκοτάδι, τόσο κρύο και τόση κατήφεια.

Π. Αλέξανδρος Σμέμαν
«Ημερολόγιο»
Μετάφραση: Ιωσήφ Ροηλίδης
Εκδ. Ακρίτας, 2002
Σελ. 215-216

Στρατής Τσίρκας – Τα ημερολόγια της Τριλογίας.

2007-09-22T09:31:00.000+03:00

Να τ' ομολογήσω; Όταν διαβάζω έργα γνωστών μου πού αποδείχνεται πώς είναι κατώτερα απ’ ο,τι τα περίμενα, παίρνω κουράγιο. Λέω: Εγώ τουλάχιστο αυτού δε θα έκανα λάθος ή θα τόγραφα καλύτερα. Οταν όμως κάνω τη σύγκριση με το συναισθηματικό και τεχνικό πλούτο άλλων ελλήνων δόκιμων συγγραφέων, τότε χάνω το κουράγιο μου, όχι ολωσδιόλου βέβαια, γιατί ταυτόχρονα νιώθω και το γαργάλεμα: Αχ, να κάμω κάτι καλό, να μπει πλάι σε τούτο το όμορφο πράμα.

Σκέφτομαι πώς αν δεν είχα αυτή τη χρόνια τεμπελιά, να περιμένω την «έμπνευση» και την «ανάγκη» να γράψω, και κρατούσα σημειώσεις για όλες τις σκηνές, τις εικόνες, τις στροφές, τις φράσεις πού μου περνούν απ’ το μυαλό κάθε μέρα, αν κρατούσα ένα καρνεδάκι και σημείωνα - όπως κάνουν, όπως πρέπει να κάνουν, οι ευσυνείδητοι συγγραφείς — τότε σιγά σιγά θα μαζευόταν το υλικό. Δε θα έμενε παρά να βρεθεί η «καλή μέρα», κάποια διακοπή και τότε θα σκάρωνα όμορφα πράματα. Δεν υπόσχομαι στον εαυτό μου να κρατήσω καρνεδάκι, γιατί κι άλλη φορά το υποσχέθηκα και δεν το έκαμα.

Πόσα όμορφα πράματα χάθηκαν έτσι. Αραγε χάθηκαν όμως ; Ισαμε να πεθάνω, δε θα ελπίζω πώς μια μέρα θα τα γράψω, πώς όσα ξεχνώ είναι γιατί δεν άξιζαν τον κόπο να γραφτούν, πώς το καλό πράμα μένει μέσα μου και περιμένει κάποτε την κατάλληλη στιγμή για να βγει ; Το ίδιο ή μετασχηματισμένο, ζυμωμένο, εξιδανικευμένο;
«Η ποίησις λεληθότως δημιουργεί», μου είχε πει ο Καβάφης.
Μα κι αν αυτό είναι αληθινό για την ποίηση, τι σχέση έχει με την πρόζα, πού πρέπει να είναι μια συσσώρευση, μια μάζα παρατηρήσεων, κομματιών ζωής;

Στρατής Τσίρκας
«Τα ημερολόγια της Τριλογίας»
Εκδ. Κέδρος, 1981.
Σελ.19-20

Ζήσιμος Λορεντζάτος – Καρυωτάκης

2007-09-17T18:24:00.000+03:00

Οταν έχεις μια παιδική καρδιά,
και δεν έχεις ένα φίλο,
πήγαινε βάλε βέρα στα κλαδιά,
στη μπουτονιέρα σου φύλλο.

Στήν Πολιτεία του Πλάτωνα ο Σωκράτης και ο Αδείμαντος μας μιλούν για την τόσο άδικη δυσφήμιση της φιλοσοφίας μέσα στις ανθρώπινες κοινωνίες (της φιλοσοφίας. . . διαβολή. . . και ότι ου δικαίως) καθώς και για όσους δεν μπορούν να τα βάλουν μοναχοί τους με τη γενική θηριωδία (oύτε ικανός ων εΐς πάσιν άγρίοις άντέχειν) και λογαριάζοντας καλά την κατάσταση (ταύτα πάντα λογισμώ λαβών) αποτραβιούνται ήσυχα στον εαυτό τους (ησυχίαν έχων και τα αυτού πράττων), όπως εκείνος πού σε μια θεομηνία βρίσκει καταφυγή κάτω από έναν τοίχο (οίον έν χειμώνι κονιορτόν και ζάλης υπό πνεύματος φερομένου υπό τειχίον αποστάς). Ο Αδείμαντος ρωτάει το Σωκράτη να μάθει ποια από τις υπάρχουσες κοινωνίες νομίζει πώς ταιριάζει με τη φιλοσοφία: άλλά την προσήκουσαν αυτή τίνα των νυν λέγεις πολιτειών; Και o Σωκράτης αποφαίνεται, σε πρώτο πρόσωπο και απερίφραστα, πώς απόλυτα καμία: Ούδ’ ήντινούν, εΐπον (469d-497b).

Ζήσιμος Λορεντζάτος
«Μελέτες»
Τόμος Πρώτος.
Εκδ. Δόμος και Μουσείο Μπενάκη, Αθήνα 2007.
Σελ.284

Κορνήλιος Καστοριάδης – Το πρόβλημα της δημοκρατίας σήμερα.

2007-09-06T18:52:00.000+03:00

Πώς μπορεί η δόξα (γνώμη) των ανθρώπων να διδαχθεί, πώς είναι δυνατόν οι άνθρωποι να σχηματίζουν ολοένα καλύτερη γνώμη και φρόνηση για τα πολιτικά πράγματα για τα οποία δεν υπάρχει επιστήμη ; Ένας και μόνος τρόπος υπάρχει : να ασκούν την πολιτική εξουσία, να συζητούν και να παίρνουν αποφάσεις. Τελείως αντίθετη φυσικά είναι η μοντέρνα αντίληψη η οποία επεκράτησε, δηλαδή η ιδέα ότι η δημοκρατία είναι η εκπροσώπηση, ή η αντιπροσώπευση. Αυτή η συζήτηση έχει γίνει από πολύν καιρό και ο ίδιος ο Ρουσσώ, ο οποίος έγραφε στο τέλος του 18ου αιώνα, έλεγε σαφώς ότι η μόνη μορφή δεκτής ή πραγματικής δημοκρατίας είναι η άμεση δημοκρατία. Υπάρχει στον Ρουσσώ μία φράση την οποία θα μπορούσε να είχε βρει κανείς και στον Λένιν και στον Μαρξ, όταν αργότερα έκαναν την κριτική του κοινοβουλευτισμού. Οί Εγγλέζοι, λέει, νομίζουν ότι είναι ελεύθεροι διότι εκλέγουν τους βουλευτές τους μία φορά στα πέντε χρόνια, αλλά αυταπατώνται· είναι ελεύθεροι μία μέρα στα πέντε χρόνια.

Εγώ θα έλεγα ότι ο Ρουσσώ δεν προχωράει τον συλλογισμό του μέχρι τέλους, γιατί φυσικά δεν είναι ελεύθεροι όπως δεν είμαστε και δεν είσαστε ελεύθεροι, ούτε μία μέρα στα πέντε χρόνια. Το τι θα ψηφίσετε αυτήν τη μέρα στα πέντε χρόνια είναι ήδη προδιαγεγραμμένο. Πρώτα πρώτα είναι προδιαγεγραμμένο απ' αυτά με τα οποία μας έχουν γεμίσει το κεφάλι επί πέντε χρόνια. Είναι προδιαγεγραμμένο από τις καταστάσεις τις οποίες έχουν ήδη ανεπιστρεπτί δημιουργήσει αυτοί που βρίσκονται ήδη στα πράγματα. Και θα μπορούσε να συνεχίσει να εκθέτει κανείς δια μακρών το πώς είναι προδιαγεγραμμένο. Από τη στιγμή απ' την οποία έχουν εκλεγεί αμετάκλητοι αντιπρόσωποι, η πρώτη και κύρια δουλειά αυτών των αμετάκλητων αντιπροσώπων -εκτός εάν πιστεύουμε στον Άγιο Βασίλη- είναι να κατοχυρώνουν την επανεκλογή τους. Όλα τα άλλα είναι δευτερεύοντα και αυτό το βλέπετε αυτήν τη στιγμή και στο επίπεδο των αντιπροσώπων, και στο επίπεδο της Προεδρίας. Το μόνο θέμα το οποίο ενδιαφέρει είναι πώς να κατοχυρωθεί η επανεκλογή. Αυτά που διδάσκουν οι καθηγητές Συνταγματικου Δικαίου στο Πανεπιστήμιο είναι άσχετα. Η αντιπροσώπευση είναι, πολιτική αύτοαποξένωση του πολιτικού σώματος. Είναι «πάρε Αγά μου το σχοινί να με κρεμάσεις». Η μόνη δυνατή μορφή δημοκρατίας είναι η άμεση δημοκρατία. Δηλαδή η δημοκρατία όπου οι άνθρωποι αποφασίζουν μόνοι τους και όχι μέσω αμετακλήτων εκπροσώπων.

Κορνήλιος Καστοριάδης
«Οι ομιλίες στην Ελλάδα»
Εκδ. Υψιλoν, 2000
Σελ. 140 - 141

Γέροντας Πορφύριος – Για την ομορφιά της Κτίσης.

2007-09-01T10:34:00.000+03:00

Να χαίρεσθε όσα μας περιβάλλουν. Ολα μας διδάσκουν και μας οδηγούν στον Θεό. Ολα γύρω μας είναι σταλαγματιές της αγάπης του Θεού. Και τα έμψυχα και τα άψυχα και τα φυτά και τα ζώα και τα πουλιά και τα βουνά και η θάλασσα και το ηλιοβασίλεμα και ο έναστρος ουρανός. Είναι οι μικρές αγάπες, μέσα απ' τις όποιες φθάνομε στη μεγάλη Αγάπη, τον Χριστό. Τα λουλούδια, για παράδειγμα, έχουν τη χάρη τους, μας διδάσκουν με το αρωμά τους, με το μεγαλείο τους. Μας μιλούν για την αγάπη του Θεού. Σκορπούν το αρωμά τους, την ομορφιά τους σε αμαρτωλούς και δικαίους.

Για να γίνει κανείς χριστιανός, πρέπει να έχει ποιητική ψυχή, πρέπει να γίνει ποιητής. «Χοντρές» ψυχές κοντά Του ο Χριστός δεν θέλει. Ο χριστιανός, έστω και μόνο όταν αγαπάει, είναι ποιητής, είναι μες στην ποίηση. Την αγάπη ποιητικές καρδιές την ενστερνίζονται, τη βάζουν μέσα στην καρδιά τους, την αγκαλιάζουν, τη νιώθουν βαθιά.

Να εκμεταλλεύεσθε τις ώραΐες στιγμές. Οι ωραίες στιγμές προδιαθέτουν την ψυχή σε προσευχή, την καθιστούν λεπτή, ευγενική, ποιητική. Ξυπνήστε το πρωί, να δείτε το βασιλιά ήλιο να βγαίνει όλοπόρφυρος απ' το πέλαγος. Οταν σας ενθουσιάζει ένα ωραίο τοπίο, ένα εκκλησάκι, κάτι ωραίο, να μη μένετε έκεΐ, να πηγαίνετε πέραν αύτού, να προχωρείτε σε δοξολογία για όλα τα ώραΐα, για να ζεΐτε τον μόνον Ώραίον. Ολα είναι άγια, και η θάλασσα και το μπάνιο και το φαγητό. Ολα να τα χαίρεσθε. Ολα μας πλουτίζουν, όλα μας οδηγούν στη μεγάλη Αγάπη, όλα μας οδηγούν στον Χριστό.

Να παρατηρείτε όσα έφτιαξε ο άνθρωπος, τα σπίτια, τα κτίρια, μεγάλα ή μικρά, τις πόλεις, τα χωριά, τους ανθρώπους, τον πολιτισμό τους. Να ρωτάτε, να ολοκληρώνετε τις γνώσεις σας για το καθετί, να μη στέκεστε αδιάφοροι. Αυτό σας βοηθάει σε βαθύτερη μελέτη των θαυμάσιων του Θεού. Γίνονται όλα ευκαιρίες να συνδεόμαστε με όλα καί με όλους. Γίνονται αιτίες ευχαριστίας και δεήσεως στον Κύριο του παντός. Να ζεΐτε μέσα σε όλα, στη φύση, στα πάντα. Η φύση είναι το μυστικό Ευαγγέλιο. Οταν, όμως, δεν έχει κανείς εσωτερική χάρι, δεν τον ωφελεί η φύση. Η φύση μας ξυπνάει, αλλά δεν μπορεί να μας πάει στον Παράδεισο.

Γέροντος Πορφυρίου
«Βίος και Λόγοι»
Εκδ. Ιερά Μονή Χρυσοπηγής Χανίων, 2006.
σελ. 461-462

Charles Baudelaire - Η Μοναξιά

2007-08-31T15:10:00.000+03:00

Ένας φιλάνθρωπος γραφιάς μου λέει ότι η μοναξιά είναι κακή για τον άνθρωπο και, για να στηρίξει τη θέση του, αναφέρει, όπως όλοι οι άπιστοι, λόγια των Πατέρων της Εκκλησίας.
Ξέρω ότι ο Δαίμονας συχνάζει πρόθυμα στα άγονα μέρη και ότι το Πνεύμα του φόνου καί της λαγνείας φουντώνει θαυμάσια μέσα στη μοναξιά. Αλλά είναι δυνατό αυτή η μοναξιά να μην είναι επικίνδυνη παρά μόνο για την άεργη και ανήσυχη ψυχή πού τη γεμίζει με τα πάθη και με τις χίμαιρες της.
Είναι βέβαιο ότι ένας φλύαρος, που η μεγαλύτερη του ευχαρίστηση είναι να μιλά από το ύψος μιας έδρας ή ενός βήματος, θα κινδύνευε πολύ να γίνει μανιακός τρελός στο νησί του Ροβινσώνα. Δεν απαιτώ από τον γραφιά μου τις θαρραλέες αρετές του Κρούσου, άλλα ζητώ να μην κατηγορεί τους εραστές της μοναξιάς και του μυστήριου.
Υπάρχουν στις φλύαρες ράτσες μας άτομα που θα δεχόντουσαν με λιγότερη απέχθεια το μεγαλύτερο μαρτύριο, άν τους επέτρεπαν να βγάλουν από το υψος του ικριώματος ένα μεγάλο λόγο, χωρίς να φοβούνται πώς τα ταμπούρλα του Σαντέρ θα τους κόψουν άκαιρα την ομιλία.
Δεν τους λυπάμαι, γιατί μαντεύω ότι οι ρητορικές τους διαχύσεις τους δίνουν ηδονές ίσες μ' αυτές πού άλλοι βγάζουν από τη σιωπή και την περισυλλογή αλλά τους περιφρονώ. Επιθυμώ κυρίως να μ’ αφήσει o καταραμένος μου γραφιάς να διασκεδάσω όπως μ’ αρέσει.
— Δεν δοκιμάζετε λοιπόν ποτέ, μου είπε μ’ έναν ένρινο τόνο πολύ ιεραποστολικό, την ανάγκη να μοιραστείτε τις απολαύσεις σας;
Κοιτάχτε τον εκλεπτυσμένο ζηλιάρη ! Ξέρει ότι περιφρονώ τις δικές του και έρχεται να χωθεί στίς δικές μου, ο φριχτός χαλάστρας !
«Τι μεγάλη δυστυχία να μη μπορείς να 'σαι μόνος ! … » λέει κάπου o Λα Μπρυγιέρ, σα να 'θελε να ντροπιάσει όλους αυτούς πού τρέχουν να ξεχαστούν μέσα στο πλήθος, επειδή το δίχως άλλο φοβούνται πώς δεν μπορούν να υποφέρουν τον εαυτό τους.
«Σχεδόν όλες οι δυστυχίες μας, μας έρχονται από το ότι δε μάθαμε να μένουμε στο δωματιό μας», λέει ένας άλλος σοφός, ο Πασκάλ νομίζω, καλώντας έτσι στο κελί της περισυλλογής όλους αυτούς τους ξετρελαμένους που ζητούν την ευτυχία μέσα στην κίνηση και σε μια πορνεία που θα μπορούσα να ονομάσω αδελφική, αν ήθελα να μιλήσω την ωραία γλώσσα του αιώνα μου.

Μπωντλαίρ
20 Πεζά ποιήματα
Εκδ. Ικαρος, 1989.
Σελ. 46-47

Eύα Πάλμερ Σικελιανού – Ελληνική Μουσική

2007-08-07T07:43:00.000+03:00

[…]Ένα χειμώνα, μετά την επιστροφή μου από την Αμερική, μου είπε η Πηνελόπη ότι είχε αποφασίσει να μελετήσει τη θεωρία της ελληνικής μουσικής με τον καθηγητή Ψάχο, ο oποίος δίδασκε βυζαντινή μουσική στο Εθνικό Ωδείο Αθηνών. Είπε ότι ήταν αυθεντία στην ελληνική εκκλησιαστική μουσική, και ότι ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως του είχε απονείμει τον τίτλο του «άρχοντος μουσικοδιδάσκαλου και κληρικού της Πατριαρχικής Αυλής της Μεγάλης, του Χριστού Εκκλησίας».

Πήγαινα συνήθως μαζί της και παρακολουθούσα ως ακροάτρια αυτά τα μαθήματα, αλλά το δίλημμα μου όλο και μεγάλωνε. Ήμουν συνεπαρμένη από την ελληνική μουσική περισσότερο παρά ποτέ, αλλά ταυτόχρονα όλο και πιο βέβαιη ότι ήταν πέρα από τις ακουστικές και φωνητικές μου δυνατότητες να συνδεθώ πιο στενά μαζί της. Αυτό το είδος του συμπλέγματος κατωτερότητας κράτησε πολλά χρόνια. Άλλα σαν χάσαμε την Πηνελόπη και δεν μπορούσα πια να αντλήσω τη μουσική μου ευχαρίστηση από τη φωνή της, πήγα μια μέρα στον καθηγητή Ψάχο και του ζήτησα να με διδάξει θεωρία της εκκλησιαστικής μουσικής. Του είπα ότι πιθανό να με έβρισκε ανίκανη εξαιτίας της μακράς μου εξοικείωσης με την ευρωπαϊκή μουσική, είτε να ακούσω είτε να τραγουδήσω σωστά αυτά πού θα μου δίδασκε. Ήθελα όμως να δοκιμάσω, και ήμουν αποφασισμένη να μελετήσω παρασημαντική. Ο καθηγητής Ψάχος είπε ότι δεν υπήρχε λόγος ή οικειότητα μου με την ευρωπαϊκή μουσική να σταθεί εμπόδιο στη μάθηση της ελληνικής μουσικής. Δέχτηκε να γίνω μαθήτρια του. Σπούδασα μαζί του περισσότερο από πέντε χρόνια.

Περίμενα να συναντήσω ένα σωρό δυσκολίες. Προχώρησα σχετικά εύκολα χάρη στη λογική της μεθόδου καί την ομορφιά των εκκλησιαστικών ύμνων. Αυτά τα δύο αντιστάθμισαν με το παραπάνω τον κόπο πού κατέβαλα για να μάθω τη σημειωτική της βυζαντινής παρασημαντικής. Και να πού υπήρχε επιτέλους ένα είδος μουσικής πού φαινόταν να μας οδηγεί βήμα προς βήμα, με πειθώ μάλλον παρά με συνεχή δουλειά. Εδώ δεν υπήρχαν κλίμακες, άρπισμοί ή ασκήσεις κάθε είδους. Γιατί ο «τρόπος» δεν είναι «κλίμακα» και ούτε διδάσκεται μηχανικά. Η ουσία του είναι μελωδική και η όλη διδασκαλία γίνεται μέσω της μελωδίας. Καί ευθύς ως κάποιος την αποκρυπτογραφήσει, το πράγμα γίνεται μια απλή πρόοδος από μελωδία σε μελωδία. Μετά, όταν προχωρήσει ο μαθητής κάπως περισσότερο καί εξοικειωθεί με τον ήχο καί το χαρακτήρα κάθε τρόπου, τα μαθήματα γίνονται πιο σύνθετα, με άσματα πού μεταπηδούν από τον ένα τρόπο στον άλλο με τέλεια ελευθερία για να εκφράσουν τις αλλαγές στη σημασία των λέξεων.

Όλο και πιο μεγάλη έκπληξη μου έκανε ή τέλεια ενότητα λέξεων καί μουσικής. Μετά από λίγα χρόνια άσκησης κατάλαβα ότι κανένα από όλα τα εκκλησιαστικά άσματα που μάθαινα, δεν υστερούσε σ' αυτή την αλληλοδιείσδυση. Κι ακόμα, καθώς προόδευα από το απλό διάβασμα ή την αποστήθιση και την ψαλτική, και έφτασα στο σημείο να αρχίζω να συνθέτω, κατάλαβα επίσης γιατί οι αρχαίοι Έλληνες έδιναν τόση σημασία στον τονισμό και την ποσότητα, και γιατί αυτά θεωρούνται από τους σύγχρονους γραμματολόγους και τους ελληνιστές γενικά, αμοιβαίως αποκλειόμενα. Πρέπει να τα προσεγγίσει κανείς από μια μουσική σκοπιά για να δει πόσο απλή είναι ή απάντηση: τόνος καί ποσότητα συνυπήρχαν χωρίς στην πραγματικότητα να παρεμποδίζουν το ένα το άλλο.

Μια μέρα ο καθηγητής Ψάχος μου είπε:
- H ελληνική μουσική είναι υποταγμένη στη γλώσσα. Πάντοτε εθεωρείτο, και από τους αρχαίους καί από την Εκκλησία, χωρίς δική της αυτόνομη ύπαρξη. O ρόλος της είναι να επαυξάνει και να εξυψώνει τη λέξη, ώστε το ευρύτερο νόημα και συναίσθημα πού περικλείνει η λέξη να κατανοούνται σαφέστατα στίς πολύ μεγάλες εκκλησίες και στον ανοιχτό χώρο.

Αυτή η εκπληκτική δήλωση με άφησε άφωνη. Αναρωτιέμαι αν ο καθηγητής μου ήξερε πόσο σοβαρή αίρεση ανακινούσε από την οπτική γωνία κάθε σύγχρονου μουσικού. Αλλά εκείνη την εποχή δεν ήμουν επαρκώς καταρτισμένη για να συζητήσω το θέμα μαζί του, ούτε και με τον εαυτό μου. Απλώς το καταχώρησα σιωπηλά στη μνήμη μου.[…]

[…]Η πιο γοητευτική, όμως, από αυτές τις πιθανές παρεκκλίσεις είναι ή στενογραφική σημειωτική της ελληνικής Εκκλησίας, πού ανακαλύφτηκε, λένε, από τον Άγιο Ιωάννη τον Δαμασκηνό, καί η οποία υπερέχει της ελληνικής αλφαβητικής σημειωτικής· επίσης ένα ενδιάμεσο σύστημα πού ονομάζεται Έκφωνητικόν, και που το χρησιμοποιούσαν μόνο για τα Ευαγγέλια καί τις Επιστολές του Αποστόλου Παύλου. Το στενογραφικό σύστημα επικράτησε για περίπου χίλια χρόνια, με περιστασιακές αλλαγές καί διευρύνσεις από διαφορετικούς Έλληνες δασκάλους καί κορυφώθηκε στην τελική σημειωτική των τριών μουσικών, του Γρηγορίου, του Χρύσανθου, καί του Χουρμούζιου. Επικυρώθηκε από την Εκκλησία το 1818 καί αναφέρει λεπτομερώς όσα προηγουμένως είχαν γραφτεί στενογραφικά. Πολλοί λόγιοι έχουν εξετάσει προσεκτικά αυτά τα παλιότερα μουσικά ευρήματα, αλλά οι Ευρωπαίοι ειδικοί εμποδίστηκαν στίς μελέτες τους λόγω της σπανιότητας χειρογράφων και επίσης από την κληρονομημένη στάση απέναντι σε μουσική διαφορετική από αυτήν των Ελλήνων. Είναι γεγονός ότι τα συμπεράσματα τους προβάλλονται ως διαμετρικά αντίθετα από τις ελληνικές ερμηνείες , γιατί αγνοούν γενικά την αξία των στενογραφικών σημείων στα όποια οι Έλληνες αποδίδουν μουσικό νόημα. Πράγματι, ορισμένοι Ευρωπαίοι λόγιοι πιστεύουν ότι το περίπλοκο σύστημα πού χρησιμοποιείται σήμερα δεν είναι απλώς μια μακρά χειρόγραφη απόδοση κοινόχρηστων σημείων (σαν να έγραφε κάποιος «Εταιρεία» αντί για «Ε», «Οδός» αντί για «Όδ.», καί «Μασσαχουσέτη» αντί για «Μασσ.») αλλά καθαρή εφεύρεση των τριών μουσουργών πού προανέφερα. Ο Τheodor Reinach, συγγραφέας του La Musique Greque, μου είπε ο ίδιος ότι η βυζαντινή μουσική ήταν εξ ολοκλήρου τουρκικής προέλευσης. Αν οι παραπάνω απόψεις πού αφορούν αυτό το απέραντο μουσικό θησαυροφυλάκιο ισχύουν, αν αυτοί οι τρεις άνδρες μόνοι τους επινόησαν αυτήν την υπέροχη μέθοδο και συνέθεσαν αυτές τις θείες μελωδίες χωρίς να αντλήσουν από καμιά προηγούμενη τεχνική υποθήκη ή αν οι Τούρκοι εφεύραν αυτήν τη μεγάλη μουσική λογοτεχνία από τα σπάργανα της, τι άλλο μπορεί να πει κανείς εκτός από ένα «Μπράβο και στους τρεις ! » ή «Ζήτω οι Τούρκοι ! »: Ασχέτως από το ποιοί έπλασαν αυτή τη μέθοδο, παραμένει μια από τις πιο εκλεκτές, πιο δημιουργικές και πιο μελωδικές εφευρέσεις πού γνώρισε ποτέ η ανθρωπότητα.

Όλες αυτές οι συζητήσεις επιτρέπουν μια χρήσιμη γενίκευση για τον αρχάριο της βυζαντινής μουσικής: οι Ευρωπαίοι λόγιοι, χωρίς εξαίρεση, ενώ είναι οπλισμένοι με ευρυμάθεια για την ευρωπαϊκή μουσική, υστερούν στην πρακτική κατανόηση της σημασίας ενός μουσικού τρόπου. O Reinach αναφέρει στον πρόλογο του ότι ενώ έχει μελετήσει ελληνική μουσική για σαράντα χρόνια, δεν γνωρίζει τι είναι ελληνικός «μουσικός τρόπος». Τουλάχιστον είναι ειλικρινής. Αλλά η συνέπεια καί για αυτόν και για όλους τους Ευρωπαίους συγγραφείς πού έχουν ασχοληθεί με το θέμα, είναι ότι πραγματεύονται πάντα ένα αντικείμενο με ορολογία δανεισμένη από κάποιο άλλο. Πρόκειται για δύο πράγματα πού δεν μπορούν και δεν επιτρέπεται να άλληλοαντιπροσωπεύονται. Όσο μένει κανείς οχυρωμένος πίσω από την ευρωπαϊκή αντίληψη των διαστημάτων (πού εισήχθησαν και στην Ευρώπη μόνο από την εποχή του Μπαχ) ή πίσω από αυτό πού οι Ευρωπαίοι αποκαλούν «αρμονία», είναι αδύνατον να κάνει έστω και το πρώτο βήμα προς την κατανόηση της μουσικής των αρχαίων. Αλλά το πρώτο βήμα υπάρχει. Μπορεί να γίνει καί πιθανόν να οδηγήσει σε απροσδόκητα αποτελέσματα:
Προσέγγισε το όπως καί το μικρό παιδί. Μάθε τα τραγούδια. Εξασκήσου στους τρόπους τραγουδώντας μελωδίες. Πάρε ένα μονόχορδο έτσι ώστε να είσαι σίγουρος για τα διαστήματα σου. Μάθε ότι είπαν οι μεγάλοι Έλληνες δάσκαλοι, ότι λένε οι Έλληνες σήμερα. Καί πάνω απ’ όλα, μην το προσεγγίζεις σαν επηρμένος διανοούμενος. Χρησιμοποίησε το. Τραγούδησε το. Χόρεψε το. Καί περίμενε να δεις τι θα βγει.

Για μια τέτοια προσέγγιση είναι απαραίτητο στην αρχή να ξεχάσει κανείς αυτά πού ξέρει. Να αφεθεί εντελώς, έως ότου αυτά τα περίεργα βυζαντινά σημεία ξαναζωντανέψουν, ωσότου οι μουσικοί τρόποι να μην φαίνονται πια μπερδεμένοι καί ασαφείς, αλλά κάτι σαν συναίσθημα, με την καρδιά να πάλλει πιο γρήγορα ή πιο αργά, συμφωνώντας με το ηρωικό περιεχόμενο ή το απαλό λίκνισμα της μελωδίας. Αυτά τα συναισθήματα, αυτοί οι τρόποι, αυτές οι διαθέσεις, μπορεί να είναι ή να μην είναι ίδια με αυτά πού οι Έλληνες αποκαλούσαν δωρικό, φρυγικό, λυδικό καί οΰτω καθεξής (πειρασμός πάλι εδώ για μιαν άλλη παρέκβαση), αλλά είναι τρόποι, διαθέσεις, συναισθήματα. Καί τουλάχιστον, έχοντας κανείς αυτά ως βάση στην εμπειρία καί τη συνείδηση, δεν τον ενοχλούν πια οι διαχωρισμοί του Πλάτωνα. Ξέρει πια τι σημαίνει μουσικός τρόπος, όπως ξέρει τι είναι το πιάνο ή το βιολί.

Μόνο έτσι θα αξιοποιηθούν όλα τα στοιχεία πού συγκέντρωσαν οι Ευρωπαίοι λόγιοι. Δεν μπορούν να μας βοηθήσουν στην αρχή. Αλλά θα γίνουν εξαίρετα βοηθήματα όταν κάποιος ανοίξει πρώτα το δρόμο. Καί μετά, ας ξανανοίξουν καί οι μεγάλες θύρες της ευρωπαϊκής μουσικής καί ας βρει τη θέση της στην καρδιά καί το νου των ανθρώπων. Γιατί αυτά τα δύο είναι δύο μεγάλα μουσικά συστήματα με διαφορετικές λειτουργίες. Δεν έχθρεύονται το ένα το άλλο.

Μονάχα σήμερα, το ένα κρατά τον κόσμο στα χέρια του, ενώ το άλλο είναι φτωχό και εγκαταλειμμένο. H ελληνική μουσική είναι το απολωλός πρόβατο. Για όσους καταλαβαίνουν, ίσως είναι πολυτιμότερο από τα υπόλοιπα ενενήντα εννιά. […]

Eύα Πάλμερ Σικελιανού
«Ιερός Πανικός»
Εκδ. Εξάντας,1992
Σελ.112-113 & 118-119

Παναγιώτης Κονδύλης – «Τα ανθρώπινα δικαιώματα».

2007-07-09T20:57:00.000+03:00

Ερώτηση:
Τι σημασία έχει η οικουμενική διακήρυξη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων; Αποτελεί ένα χρήσιμο ηθικό πρόταγμα ή τρόπο νομιμοποίησης ιδεολογικά φορτισμένο πού σε πολλές περιπτώσεις δεν δέσμευσε τα κράτη πού την υπέγραφαν;

Απάντηση:
Οι διακηρύξεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από τα τέλη του 18ου αιώνα ως σήμερα σημαδεύουν μιαν Ιστορική τομή, η οποία αρχικά επιτελείται στη σφαίρα του δυτικού πολιτισμού. H ανθρωπολογία υποκαθιστά τη θεολογία, τελειώνει η βασιλεία του Θεού και αρχίζει η βασιλεία του Ανθρώπου ως δημιουργού του ιστορικού σύμπαντος. Καθώς ο Ανθρωπος υποκαθιστά τον Θεό, παίρνει αναγκαστικά ορισμένα του γνωρίσματα, δηλαδή θεωρείται απόλυτη αύταξία, πρόσωπο ιερό και απαραβίαστο, φορέας απαράγραπτων δικαιωμάτων. Άν όμως ο Άνθρωπος διαδέχθηκε τον Θεό, η απόσταση ανάμεσα σε ιδεολογία και πραγματικότητα δεν μειώθηκε καθόλου. Η παντοδυναμία του Θεοΰ διόλου δεν εξασφάλιζε την καθολική ισχύ του «αγαπάτε αλλήλους», και η οικουμενικότητα των «ανθρωπίνων δικαιωμάτων» διόλου δεν επηρεάζει εξ ίσου και κατά την αυτή έννοια τη ζωή όλων των ανθρώπων. Γιατί όπως το συγκεκριμένο περιεχόμενο και οι συγκεκριμένες εφαρμογές του «αγαπάτε αλλήλους» προσδιορίζονταν δεσμευτικά από συγκεκριμένα κυρίαρχα υποκείμενα, έτσι και τα «ανθρώπινα δικαιώματα» έχουν τους κυρίαρχους και δεσμευτικούς ερμηνευτές τους.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες, μέσω του στόλου και της αεροπορίας τους, ορίζουν δεσμευτικά τα «ανθρώπινα δικαιώματα» στη Βοσνία, όμως οι Βόσνιοι δεν μπορούν να ορίσουν δεσμευτικά τα «ανθρώπινα δικαιώματα», π,χ. να επιβάλουν την κατάργηση της θανατικής ποινής στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι Ηνωμένες Πολιτείες επιφυλάσσουν στον εαυτό τους το πολύ ανθρώπινο δικαίωμα να αντιμετωπίζουν διαφορετικά τη Σαουδική Αραβία και το Ιράν, μολονότι η κατάσταση των «ανθρωπίνων δικαιωμάτων» στις δύο αυτές χώρες ελάχιστα αποκλίνει.

Κοντολογής: η πολιτική εκμετάλλευση των «ανθρωπίνων δικαιωμάτων», δηλαδή η χρήση τους ως μέσου πίεσης καί επέμβασης είναι αναπόδραστη ήδη λόγω του γεγονότος ότι τέτοια «δικαιώματα» μπορούν να επιβληθούν μονάχα από τους ισχυρότερους πάνω στους ασθενέστερους, όμως στην αντίστροφη περίπτωση δεν είναι δυνατή καί λειτουργική καμμία θεσμική διευθέτηση. Τα «ανθρώπινα δικαιώματα» μετατρέπονται έτσι σε πολιτικό εργαλείο μέσα σε μια πλανητική κατάσταση, ή πυκνότητα της οποίας καθιστά βέβαια απαραίτητη τη χρήση οικούμενιστικών ιδεολογημάτων, μέσα στην οποία όμως η δεσμευτική ερμηνεία των ιδεολογημάτων αυτών εναπόκειται πάντα στίς διαθέσεις καί στα συμφέροντα των ισχυρότερων εθνών. Τα «ανθρώπινα δικαιώματα» υπόκεινται στην έπαμφοτερίζουσα λογική αυτής της κατάστασης καί αντικατοπτρίζουν τίς αντιφάσεις καί τις εντάσεις πού σημαδεύουν κατά τρόπο δραματικό τη σημερινή παγκόσμια κοινωνία. Γι' αυτό ο αγώνας για την ερμηνεία τους αναγκαστικά θα μετατραπεί σ' έναν αγώνα μεταξύ ανθρώπων γύρω από τα όσα θεωρεί εκάστοτε ό καθένας τους ως δικό του αναφαίρετο δικαίωμα.

Αυτός ο αγώνας περί ερμηνείας έχει αρχίσει από καιρό ανάμεσα σε «Βορρά» και «Νότο» ή «Δύση» και «Ανατολή», και οξύνεται στον βαθμό όπου τα δισεκατομμύρια του «Νότου» ή της «Ανατολής» ερμηνεύουν όχι τυπικά, αλλά υλικά τα «ανθρώπινα δικαιώματα», απαιτώντας μιαν ουσιαστική ανακατανομή του παγκόσμιου πλούτου χωρίς να τους ενδιαφέρει η ηθική των χορτασμένων.

Θέτω την έκφραση «ανθρώπινα δικαιώματα» εντός εισαγωγικών, γιατί σήμερα τέτοια δικαιώματα υπάρχουν στο χαρτί, στο κεφάλι φιλοσόφων ή στα χείλη προπαγανδιστών, όχι όμως στην πραγματικότητα. Υπάρχουν «κράτη δικαίου», όμως δεν υπάρχουν «ανθρώπινα δικαιώματα», αν νοήσουμε τον όρο στην κυριολεξία του. Ως ανθρώπινο δικαίωμα επιτρέπεται να θεωρείται μονάχα ένα δικαίωμα το οποίο απολαμβάνουν όλοι οί άνθρωποι μόνο καί μόνο επειδή είναι άνθρωποι, δηλαδή χωρίς τη διαμεσολάβηση έξουσιαστικών αρχών και συλλογικών υποκειμένων (π.χ. εθνών και κρατών), που, από εννοιολογική και φυσική άποψη, είναι στενότερα από την ανθρωπότητα ως σύνολο. Επιπλέον, ένα γνήσιο ανθρώπινο δικαίωμα θα πρέπει να ισχύει και να απολαμβάνεται παντού όπου υπάρχουν άνθρωποι, δηλαδή παντού όπου επιθυμεί να εγκατασταθεί καθένας. Ώστε σε τελευταία ανάλυση δεν υπάρχουν ανθρώπινα δικαιώματα δίχως απεριόριστη ελευθερία κίνησης και εγκατάστασης και δίχως αυτόματη νομική εξίσωση όλων των ατόμων με όλα τα άτομα χάρη στην οικουμενική ισχύ μιας ενιαίας νομοθεσίας. Όσο ο Αλβανός π.χ. δεν έχει στην Ιταλία καί στην Ελλάδα ακριβώς τα ίδια δικαιώματα με τον Ιταλό και τον Ελληνα, μπορούμε να μιλάμε stricto sensu για πολιτικά και αστικά, όχι για ανθρώπινα δικαιώματα.

Η κατάσταση στον σημερινό κόσμο είναι σαφής: δεν επιτρέπεται σε όλους τους ανθρώπους, υπό μόνη την ιδιότητα τους ως ανθρώπων, να κατέχουν όλα τα δικαιώματα (είτε αυτά λέγονται πολιτικά καί αστικά, είτε λέγονται ανθρώπινα), ανεξάρτητα από το που γεννιούνται ή το που βρίσκονται. Ανθρώπινα δικαιώματα, τα όποία θα άξιζαν πράγματι αυτό το όνομα, θα μπορούσε να χορηγήσει μονάχα ένα παγκόσμιο κράτος, προς το όποίο όλα τα άτομα θα βρίσκονταν σε άμεση και ίση σχέση, δηλαδή θα αποκτούσαν άμεσα όλα τους τα δικαιώματα απ' αυτό ως τον εκπρόσωπο ολόκληρης της ανθρωπότητας. Μόνον όποιος εκπροσωπεί ολόκληρη την ανθρωπότητα μπορεί και να θεωρήσει τον κάθε άνθρωπο υπό μόνη την ιδιότητα του ως ανθρώπου, ανεξάρτητα από φυλετικά ή εθνικά κατηγορήματα, και να του χορηγήσει ανθρώπινα δικαιώματα. Η ανυπαρξία τέτοιων δικαιωμάτων επιβεβαιώνεται άλλωστε καθημερινά από την πολιτική, νομική καί αστυνομική πρακτική της ίδιας της Δύσης, η οποία, παρακάμπτοντας τίς οδυνηρές λογικές συνέπειες της ίδιας της της προπαγάνδας, ασκεί τα «ανθρώπινα δικαιώματα» πάντοτε υπό την επιφύλαξη των (εθνικών, ευρωπαϊκών κ.λπ.) κυριαρχικών δικαιωμάτων.

Κάθε κυρίαρχη αρχή έχει εδώ το δικαίωμα να συλλαμβάνει ανθρώπους από άλλες χώρες μόνο καί μόνο επειδή αυτοί εισέρχονται ή παρεπιδημούν δίχως άδεια στην επικράτεια της, όμως δεν έχει π.χ. το δικαίωμα να τους δέρνει, γιατί η ίδια διακηρύσσει το ανθρώπινο δικαίωμα της σωματικής ακεραιότητας - λες και η σύλληψη καθ' εαυτήν δεν αποτελεί eo ipso άρση του δικαιώματος του ανθρώπου να διαθέτει το σώμα του όπως θέλει! Με αυτήν τη συνταγή η Δύση νομίζει ότι «δύναται δυσίν κυρίοις δουλεύειν», όμως το κάνει με αντίτιμο τη λαθραία εισαγωγή των αρχών και της πρακτικής του «κράτους δικαίου» μέσα στον χώρο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Οι παράνομοι μετανάστες απελαύνονται βέβαια σύμφωνα με τις (μεταβλητές) διατάξεις του «κράτους δικαίου», όχι όμως επειδή δεν είναι άνθρωποι, αλλά επειδή δεν είναι Γάλλοι, Έλληνες, Γερμανοί κ.λπ. Στην κρίσιμη αυτή περίπτωση αποφασιστικό αποδεικνύεται το κριτήριο της εθνικότητας κι όχι η καθιερωμένη ρητορική των «ανθρωπίνων δικαιωμάτων». Μπορεί ωστόσο να προβλέψει κανείς ότι ακόμα και αυτή η ρητορική θα υποχωρήσει, στον βαθμό όπου η Δύση θα διαπιστώσει ότι τα κηρύγματα της θα τη φορτώσουν με βάρη που δεν μπορεί να σηκώσει.

Παναγιώτης Κονδύλης
«Το αόρατο χρονολόγιο της σκέψης»
Εκδ. Νεφέλη, 1998.
Σελ. 116-121

Παναγιώτης Κονδύλης – Μελαγχολία και Πολεμική.

2007-07-07T06:29:00.000+03:00

Από τον δανδή, που αποφεύγει την κοινωνία και αποζητά το σαλόνι, διαφοροποιείται ο αναχωρητής, πού απογοητευμένος από την πορεία του κόσμου ανακαλύπτει τη σοφία στη φροντίδα του κήπου του ή πάλι αποτραβιέται ως ασκητής και προφήτης στην έρημο και από εκεί εξαπολύει τους μύδρους του ενάντια στην αμαρτωλή τροπή της ζωής του λαού του. Στην τελευταία περίπτωση, το αντίστοιχο της μελαγχολίας δεν είναι πλέον η καλλιεργημένη πολυσήμαντη ειρωνεία, αλλά ο μελετημένος σαρκασμός πού κορυφώνεται σε ιερή οργή, γιατί στη θέση του επιπόλαιου ανηθικισμού του δανδή κάνει την εμφάνιση του ένας αυστηρός, βαθιά δύσπιστος και μονίμως άγρυπνος ήθικισμός. Καθώς το ηθικό αίτημα είναι απόλυτο, η επαφή με την εκάστοτε συγκεκριμένη ανθρώπινη πραγματικότητα δεν μπορεί παρά να οδηγεί στην απελπισία, καί το πέρασμα από τη μελαγχολία στην απελπισία συντελείται αυτόματα μαζί με το πέρασμα από την απελπισία στην επιθετικότητα του τιμητή. Όμως τιμητής έχει δικαίωμα να είναι, βέβαια, μόνο όποιος νιώθει τη συνείδηση του απαλλαγμένη από βάρη. Γι' αυτόν τον λόγο ο προφήτης (όσο παραμένει προφήτης, δηλ. όσο αγαπάει την έρημο περισσότερο από την τύρβη της πολιτικής) δεν μπορεί να βρει αυθεντικούς συνοδοιπόρους, και κατά βάθος ούτε καί θέλει: η φωνή του ορθού φρονήματος ακούγεται δυνατότερα και καθαρότερα όταν βγαίνει από ένα και μοναδικό στόμα.

Σε αυτό το σημείο χωρίζουν oι δρόμοι του μοναχικού προφήτη από εκείνους του πολιτικού επαναστάτη, o oποίος είναι αναγκασμένος να στηριχτεί στη συλλογική δράση. Ανάλογα διαφοροποιείται και η κοινωνική άποβλεπτικότητα της μελαγχολίας. Αυτήν δεν τη γεννάει τώρα το θέαμα της γενικής ηθικής κατάντιας, που ενδεχομένως να κατέληγε σε μια εξ ίσου γενική θρηνολογία για την ανθρώπινη διαφθορά, αλλά μάλλον η σύγκριση ανάμεσα σε ό,τι είναι σήμερα ο άνθρωπος και η κοινωνία και σε ό,τι θα μπορούσαν, και μάλιστα θα όφειλαν να είναι, αν είχαν μπορέσει να εξελιχτούν σύμφωνα με την αληθινή φύση καί τον αληθινό προορισμό τους. Η μελαγχολία αντιστοιχεί λοιπόν σε μια απώλεια ή πάντως σε μια έλλειψη, πού μελλοντικά θα αντισταθμιστεί, αλλά μέχρι τότε χρησιμεύει ως μέτρο προσφυές για την αποτίμηση της παρουσίας του κάκου στην κοινωνία. Εδώ κάνει την εμφάνιση της ή τυπική αντιδιαστολή Είναι και Δέοντος, ιδεώδους και πραγματικότητας, ως μοχλός επαναστατικής αλλαγής της τελευταίας. Η πεποίθηση πώς κάθε άνθρωπος είναι δυνητικά φορέας του Δέοντος και του ιδεώδους επιτρέπει, ανεξάρτητα από τις γενικόλογες ηθικές αιτιάσεις, τη συγκέντρωση των πυρών της πολεμικής στα συγκεκριμένα κακώς κείμενα της κοινωνίας, και επομένως τη στρατολόγηση συμμάχων η οργάνων για τη δίκαιη υπόθεση από την πλειοψηφία εκείνων που στηλίτευε ο φλογερός αλλά απολιτικός προφήτης.

Παναγιώτης Κονδύλης
«Μελαγχολία και Πολεμική»
Εκδ. Θεμέλιο και κληρονόμοι Π.Κονδύλη.
Σελ. 183-184.

Παναγιώτης Κονδύλης - Oι Φιλόσοφοι και η Ισχύς.

2007-06-30T15:09:00.000+03:00

Λίγοι μόνον, και διαβόητοι, philosophes maudits μίλησαν θετικά για την ισχύ, ανακηρύσσοντας την βασικό θέμα και κεντρική κατηγορία της σκέψης. Οι πλείστοι φιλόσοφοι υποχρεώθηκαν βέβαια να μιλήσουν κι αυτοί για την ισχύ, είτε μεγαλόφωνα είτε σιγαλά, ωστόσο στην περίπτωση αυτή δεν ενδιαφέρονταν τόσο για την ίδια την ισχύ στην οντολογική, ανθρωπολογική ή κοινωνικοϊστορική της διάσταση, παρά μάλλον προσπαθούσαν να βρουν μια θεωρητική στρατηγική για τον εξορκισμό, την εξουδετέρωση ή την εξημέρωση της. Τέτοια στρατηγική ήταν όχι μόνον η ηθική καταγγελία και ή απαίτηση για εκρίζωση κάθε ισχύος μέσω της εγκαθίδρυσης της Ουτοπίας, όχι μόνον η έκκληση προς περιστολή της αχαλίνωτης άσκησης ισχύος (έστω κι όταν διαπιστωνόταν καρτερικά πόσο αναπόδραστη είναι η χρήση και η κατάχρηση της), όχι μόνον η εξιδανίκευση του παράγοντα της ισχύος μέσω της έκπνευμάτωσής του — άλλα επίσης η σύλληψη του Όντος και του Κόσμου ως ισχύος, υπό τον ορό όμως ότι η τέτοια ισχύς, η ισχύς ως βαθύτατη υφή και ουσία του Όντος —ήτοι ως Θεός ή ως Απόλυτο Πνεύμα— παραμένει εξ αρχής συνυφασμένη με ύψιστες ηθικές αρχές και έτσι, με την ίδια την εκδίπλωσή της επιβοηθεί την επιβολή των αρχών τούτων.

Άν διερευνήσουμε τους λόγους της τέτοιας συμπεριφοράς των φιλοσόφων στη μέγιστη πλειοψηφία τους, αναπόφευκτο είναι να κάνουμε λόγο για τις ευνόητες μνησικακίες ανθρώπων, οι οποίοι βέβαια εκχωρούν στον εαυτό τους την υψίστη θέση μέσα στο βασίλειο των ιδεών, όπως το χτίζουν οι ίδιοι, όμως μέσα στο θέατρο της καθημερινής ζωής είναι υποχρεωμένοι να αρκεσθούν σε μάλλον παράμερες θέσεις κι επί πλέον, πολλές φορές, να σκύψουν ή να συρθούν μπροστά στους κυριάρχους.

Όσο η βασιλεία των φιλοσόφων δεν είναι του κόσμου τούτου, η φιλοσοφία αναγκαστικά θα παραμένει λίγο-πολύ αύτοϊκανοποίηση ο ισχυρισμός ότι το ηθικό πνεύμα είναι υπέρτερο σε σχέση με την καθ'εαύτην τυφλήν ισχύ - ή και η ταύτιση του πνεύματος με την «αληθινή» ισχύ - σκοπεύουν in concreto να αποδείξουν την ανωτερότητα εκείνων, οι οποίοι διαθέτουν αυτό το πνεύμα και συνάμα θέλουν να επιφυλάξουν στον εαυτό τους το δικαίωμα να αποφασίζει ποιος διαθέτει πνεύμα και ποιός όχι.

Ωστόσο η ερμηνεία αυτή διόλου δεν αρκεί για να γίνουν κατανοητές οι σχέσεις μεταξύ φιλοσοφίας και ισχύος σ’ όλη τους την πολυμέρεια, τόσο από την άποψη της ιστορίας των ιδεών όσο και στην προοπτική της κοινωνικής ιστορίας. Από τότε που διαμορφώθηκαν ήθικοθρησκευτικές ιδέες και εν πάση περιπτώσει από τότε που εμφανίσθηκαν προηγμένοι πολιτισμοί, η ισχύς, η εξουσία, ακόμα και η οργανωμένη βία, δεν μπορούν να δράσουν μακροπρόθεσμα και τελεσφόρα αν δεν διαθέτουν κάποια νομιμοποίηση. Αν πράγματι ο άνθρωπος είναι ένα όν, το όποιο από τα υπόλοιπα ζώα διακρίνεται χάρη σε ό,τι παλαιοθεν ονομάζεται «πνεύμα», τότε αυτό σημαίνει πρώτα-πρώτα ότι το πρόβλημα του νοήματος και το πρόβλημα της ισχύος συγχωνεύονται σε διαφορετικά επίπεδα και με διαφορετικές μορφές, ότι δηλαδή όποιος δίνει στα πράγματα το νόημα τους ασκεί ισχύ και ότι οποίος κατέχει ισχύ ή εξουσία επικαλείται το νόημα των πραγμάτων και το χρησιμοποιεί ως μέσο.

Ως παραγωγοί και διαχειριστές νοήματος οι φιλόσοφοι είναι και αυτοί παραγωγοί και διαχειριστές ισχύος. Η θέση τους είναι εν μέρει τραγική και εν μέρει κωμική επειδή δεν μπορούν οι ίδιοι να μετουσιώσουν την ισχύ αυτή σε δική τους κοινωνική κυριαρχία και αντίστοιχα, μάλλον ονειρεύονται ότι οι κυρίαρχοι θα φιλοσοφήσουν κάποτε παρά ότι οι φιλόσοφοι θα κυριαρχήσουν.

Ανάμεσα στη φιλοσοφία ως αύτοϊκανοποίηση, με την έννοια που εξηγήσαμε παραπάνω, και στη φιλοσοφία ως παραγωγή νοήματος και ισχύος στο πλαίσιο του κοινωνικού καταμερισμού της εργασίας υφίσταται λοιπόν μια αξεπέραστη αντίθεση. Γιατί ο φιλόσοφος δεν είναι σε θέση να ορίσει μόνος του ποιος και πώς θα χρησιμοποιήσει τα προϊόντα της σκέψης του. Αν μπορούσε να το αποφασίσει αυτό, αν με άλλα λόγια μπορούσε να αναγορεύσει τη δική του σκέψη, στη δική του ερμηνεία, σε γνώμονα της κοινωνικής πράξης, τότε θα ήταν κυρίαρχος, de facto τουλάχιστον.

Ομως του επιτρέπεται να κυριαρχεί μονάχα στο βασίλειο των (δικών του) ιδεών, και ο πρωταρχικός λόγος γι' αυτό είναι ότι ο ίδιος χάνει τη δυνατότητα να ερμηνεύει δεσμευτικά τις ιδέες του μόλις αυτές κάνουν την εισοδό τους στο ευρύτερο κοινωνικό πεδίο. Την ερμηνεία την αναλαμβάνουν τότε όσοι ήδη κυριαρχούν κοινωνικά ή εγείρουν σοβαρές αξιώσεις κυριαρχίας σ' αυτών την ερμηνεία αναπτύσσουν την ευρύτερη επήρεια τους οι φιλοσοφικές ιδέες. Την αναπτύσσουν λοιπόν στον βαθμό πού το επιτρέπει και το απαιτεί το παιγνίδι της κοινωνικής ισχύος και εξουσίας. Όμως το επιτρέπει και το απαιτεί αναγκαστικά, εφ' όσον το ζήτημα της ισχύος και το ζήτημα του νοήματος συγχωνεύονται.

Ανεξάρτητα άπο τους λόγους της γένεσης της, η φιλοσοφία επιδρά μονάχα εφ' όσον νομιμοποιεί την ισχύ, την εξουσία ή συναφείς αξιώσεις. Ακριβώς αυτή της ή λειτουργία εξηγεί σε τελευταία ανάλυση γιατί ίσαμε σήμερα κατά κανόνα θεώρησε ως ιδιαίτερη αποστολή της την υπέρβαση ή τον δαμασμο του φαινομένου της ισχύος με τη βοήθεια ηθικών κατηγοριών: μονάχα ή ηθικά νομιμοποιημένη ισχύς είναι ικανή να ασκήσει εξουσία και μονάχα ή ηθικά νομιμοποιημένη ισχύς μπορεί να στηρίξει μιαν εξουσία. Η φιλοσοφία ως φιλοσοφία δεν μπορεί ποτέ να μιλήσει αβίαστα κι απροκατάληπτα -δηλαδή όχι ηθικολογικά, δίχως βλέψεις ισχύος- για το πρόβλημα της ισχύος· αυτό το έκαμαν ελάχιστοι μόνο φιλόσοφοι. Στις ημέρες μας ο τόνος έχει γίνει βέβαια πιο ανοιχτός και ελεύθερος, όμως αυτό δεν οφείλεται στη λύση του αρχέγονου δεσμού μεταξύ φιλοσοφίας και ηθικής σκέψης, παρά μάλλον στην κατάλυση ολόκληρης της παραδοσιακής φιλοσοφικής θεματικής κάτω απ' την επιρροή του διαμορφούμενου μαζικοδημοκρατικού - μεταμοντέρνου τρόπου σκέψης, ο όποιος, με την αμεριμνησία του ακαταλόγιστου, συνδυάζει τα πάντα με τα πάντα.

Π. Κονδύλης
«Η ηδονή, η ισχύς, η ουτοπία»
Εκδ.στιγμή, 1992
Σελ.51-55

Ομάρ Καγιάμ – Ρουμπαγιάτ

2007-06-19T20:39:00.000+03:00

Να συγκρατιέμαι δεν μπορώ πάντα... μα τι να κάνω;
Γι' αυτά μου τα φερσίματα πονώ... μα τί να κάνω;
Στο έλεος Σου μοναχά πιστεύω το μεγάλο,
Και ντρέπομαι πού με θωρείς Εσύ... μα τί να κάνω;

Νάν' τα μυστήρια σκεπαστά ταιριάζει από τους ποταπούς,
Και σκοτεινά τα μυστικά πάντοτε νάναι στους τρελούς.
Κάθε σου πράξη ζύγιαζε πώς θα φανεί στους άλλους,
Και κρύβε τις ελπίδες σου πάντα μακριά από τους πολλούς.

Σελ. 48

Μετάνοιας κάθε τάξιμο παράτησα και πάλι,
Κι έτσι τη θύρα σφάλισα της καλής φήμης πάλι·
Μ' αν φαίνομαι σαν παλαβός άδικα μη με κρίνεις,
Με της αγάπης το κρασί έμέθυσα και πάλι.

Σελ. 44

Εκδόσεις Κότινος, 2007

Παντελή Μπουκαλα - Η ποιητική φιλοσοφία του Ομάρ Καγιάμ.

Ν.Εγγονόπουλος - ΜΠΕΡΟΥΤΙΑΝΟ

2007-06-16T08:06:00.000+03:00

(να μήν ξεχνούμε τον Άλφόνσο Allais)

Μένω εμβρόντητος μπρος στην ευρυμάθεια αυτής της κόρης ! Καΐρινή ή Άλεξαντρινή ; Θα σας γελάσω. Πάντως, όπως μου λέει, συμπλήρωσε λαμπρές εγκύκλιες σπουδές σε ένα από τα ε υ ρ ω π α ϊ κ ά (καθολικά βέβαια) λύκεια ή της Άλεξάντρειας ή του Καΐρου. Με τι αφοσίωση, με τί πλούτο πληροφοριών, μίλα για το διδαχτικό προσωπικό καί για τα όσα του χρωστάει! Ό père Μαγκανάτ, ή mère Άκλανταν (κατά κόσμον Άνν Μερντέζ) ! Άμ ή sœur Βιτσιάλη ! Κείνος ό αδερφός d'Aisance ! Fils Τίκ, δεν λείπει να προσθέτη πάντα. Και μου τη μαθαίνει, και σε μένα, την Ευρώπη, με όλα τα μυστικά της και τις λεπτομέρειες, αληθινή Ευρωπαία, τώρα ας είναι κι' Άφρικανίς.

Ν.Εγγονόπουλος
«Στην κοιλάδα με τους ροδώνες»
Εκδ. Ικαρος, 2007
Σελ. 125

T.Σ.Έλιοτ – Έρημη Χώρα

2007-06-09T15:59:00.000+03:00

Ποιός είναι ο τρίτος που βαδίζει πάντα πλάι σου;
Oταν μετρώ, υπάρχουμε μόνο εσύ κι εγώ
Mα όταν κοιτάζω εμπρός στον άσπρο δρόμο
Yπάρχει πάντα κάποιος άλλος που βαδίζει πλάι σου
Γλιστρώντας τυλιγμένος σε μια σκούρα κάπα, κουκουλωμένος
Δεν ξέρω αν είναι άντρας ή γυναίκα
-Μα αυτός εκεί, απ' τ' άλλο πλάι σου, ποιός είναι;

Ποιος είναι αυτός ο ήχος ψηλά στον αέρα
Μουρμουρητό μητρικού θρήνου
Ποιες είναι αυτές οι ορδές που συνωστίζονται κουκουλωμένες
Σ' απέραντες πεδιάδες, σκοντάφτοντας στη ραγισμένη γη
Ζωσμένες απ' τον χαμηλό ορίζοντα μονάχα
Ποια είναι η πόλη πέρα απ' τα βουνά
Διασπάται, μετασχηματίζεται, εκρήγνυται μες στον μενεξεδένιο
αέρα
Πύργοι που πέφτουν
Ιερουσαλήμ, Αθήνα, Αλεξάνδρεια
Βιέννη, Λονδίνο
Εξωπραγματικές

Σελ. 59

…Την ίδια εκείνη εποχή, οι καταστροφές, οι ανατροπές, η κοινωνική και οικονομική αστάθεια και η παντός είδους αναρχία που προκάλεσε ο πόλεμος, οδήγησαν τον Έλιοτ σε μεγαλύτερη εσωστρέφεια. Η συνειδητοποίηση μιας νέας κατεύθυνσης και μιας νέας «αποστολής» διαφαίνονται στην Έρημη Χώρα [The Waste Land] (1922). Η Έρημη Χώρα, κυρίαρχο θέμα της οποίας είναι το κενό και η ασημαντότητα της ύπαρξης όταν δεν υπάρχει πίστη, ή τουλάχιστον μια εσωτερική σταθερότητα, χαρακτηρίζεται από τον τελετουργικό λόγο, την αυστηρότητα στη δομή, καθώς και από την συχνή χρήση υπαινιγμών και συμβόλων. Στην κατάθλιψη που διαπνέει το ποίημα, αντιπαρατίθεται η ελπίδα νοήματος που προσφέρει η θρησκευτική πίστη. Εδώ, και από εδώ και πέρα, ο λόγος του Έλιοτ γίνεται πλέον υπερβολικά πυκνός, σχεδόν ασφυκτικός. Παλιά θησαυρίσματα του από αναγνώσεις των Γραφών, της Ιστορίας, της Μυθολογίας, της Φιλοσοφίας, ενσωματώνονται στο κείμενο του στην αρχική τους μορφή, που συχνά συμβαίνει να είναι σε αρχαία αγγλικά, λατινικά, σανσκριτικά, ή σε κάποια ευρωπαϊκή γλώσσα. Παράλληλα, γίνεται πλήθος αναφορών σε γεγονότα και καταστάσεις. Κάθε στροφή του Έλιοτ κουβαλά πλέον ένα τέτοιο φορτίο παραπομπών που θα μπορούσε να βουλιάξει το ποίημα - αν αυτό δεν ήταν τόσο ρωμαλέο και αυθύπαρκτο.
Σελ. 10-11

Τ.Σ.Έλιοτ
Εισαγωγή-Μετάφραση - Παυλίνα Παμπούδη
Εκδόσεις Printa, 2003

Κάλλιστος Ware – T.S.Eliot, Ο Συντροφός μας στην Οδό.

2007-06-09T15:49:00.000+03:00

Προς το τέλος της Έρημης Χώρας του ο T.S. Eliot γράφει:

Ποιός είναι ο τρίτος που βαδίζει πάντα πλάι σου;
Oταν μετρώ, υπάρχουμε μόνο εσύ κι εγώ
Mα όταν κοιτάζω εμπρός στον άσπρο δρόμο
Yπάρχει πάντα κάποιος άλλος που βαδίζει πλάι σου

Εξηγεί στις σημειώσεις ότι έχει στο νου του την Ιστορία που λέγονταν για την εξερευνητική αποστολή του Shackleton στην Ανταρκτική - πώς η ομάδα των εξερευνητών όταν βρισκόταν στο έσχατο σημείο της δυνάμεως της έπανειλημένα ένιωσε ότι υπήρχε εν' ακόμη μέλος που πράγματι μπορούσε να υπολογιστεί μαζί τους. Πολύ πριν απ' τον Shackleton, ο βασιλιάς Ναβουχοδονόσορ της Βαβυλώνας είχε μια παρόμοια εμπειρία: «ουχί άνδρας τρεις έβάλομεν εις το μεσον του πυρός πεπεδημένους; ...ιδού εγώ ορώ άνδρας τεσσάρας λελυμένους και περιπατούντας εν μέσω του πυρός, και διαφθορά ουκ εστίν εν αυτοίς, και η δράσις του τετάρτου ομοία υίω Θεού» (Δαν. 3, 24-25).

Τέτοια είναι για μας η έννοια του Ίησού, του Σωτήρα μας. Είν' αυτός πού περπατάει πάντα δίπλα μας όταν έχουμε φτάσει στο έσχατο όριο της δύναμης μας, αυτός που βρίσκεται μαζί μας στην αγριάδα του πάγου ή στη λαύρα της φωτιάς. Στον καθένα μας, στην ώρα της πιο μεγάλης μας μοναξιάς ή δοκιμασίας, αυτός ο λόγος λέγεται: Δέν είσαι μόνος - έχεις ένα σύντροφο.

Κάλλιστος Ware
«Ο Ορθόδοξος δρόμος»
Ιδρυμα Γουλανδρή Χόρν – 1984
Σελ. 79

Λάμπρος Καμπερίδης – Πανσπερμία του Λόγου

2007-05-28T09:53:00.000+03:00

Στην Καππαδοκία, στην κοιλάδα των Κοράμων, υπάρχει μια λαξευτή εκκλησιά ιστορημένη στα χρώματα της θεολογίας. Σαν όλες τις άλλες εκκλησιές της Καππαδοκίας, δεν ξεφυτρώνει μέσα από το τοπίο, δε διαγράφεται στον ορίζοντα. Μέσα στο σκληρό, αψύ, έντονο φως της κοιλάδας, πού αποκαλύπτει λακωνικά τις λιτές γραμμές του απέριττου τοπίου, καλεί τον προσκυνητή να ζητήσει άπανέμι από το φως, να απαγκιάσει στις μετέωρες σκιές των γλαυκών κοιλωμάτων της, να χωθεί στα γλαφυρά σπλάγχνα της, να τη γνωρίσει μέσα-εξω, ερχόμενος στην επίγνωση της αληθείας από τα γλυπτά σωθικά της, και σαν άλλος Ίωνάς να ξερασθεί από την κοιλία του κήτους στο ανήλεο φως της ανατολής, και να αρχίσει να προφητεύει την πίστη που του φανερώθηκε στα έγκατα και στα έσχατα της αβύσσου, μέσα στον ύπερφωτο γνόφο της κρυφιόμυστης σιγής. Σαν όλες τις άλλες εκκλησιές με τα λησμονημένα ονόματα, είναι γνωστή με την τουρκική προσωνυμία της εκκλησιάς των Στεφανιών ή των Κρίκων. Στό βόρειο τύμπανο της Τοκαλί Κιλίσε, έχει διασωθεί μια ασυνήθιστη σύνθεση των στοιχείων της Πεντηκοστής, πού συνοψίζει με δογματικό τρόπο τη θέση της ορθόδοξης εκκλησίας πάνω στο ζήτημα του εθνικισμού.

Παρόμοιες δογματικές απεικονίσεις πρέπει να ήταν αρκετά συνηθισμένες στα ακριτικά όρια της αυτοκρατορίας, εκεί πού μπλέκονταν σε συγκερασμό τα διγενή και τα πολυγενή κράματα των Μήδων, Πάρθων και Ελλήνων, των Σύρων, Εβραίων και Αρμενίων, των Τούρκων, των Χαζάρων και των Σαρακηνών. Εθνικές εντάσεις μεταξύ αυτών των ομάδων θα πρέπει να υπήρχαν από την ελληνιστική εποχή, ή από τότε πού ο Ελληνας συνάντησε τον Ιουδαίο, ή, ακόμα καλύτερα, από τότε πού κατάλαβε πώς για να ζήσει μεταξύ των «βαρβάρων», θα έπρεπε να αναθεωρήσει ριζικά την αντίληψη πού είχε σχηματίσει -με αρκετή δόση προκατάληψης- για τους μη - Ελληνες, πού είχε μάθει να τους κρίνει από την ασφάλεια της απόστασης πού έβαζε μπροστά του ο πολιτισμός, και τον διαχώριζε από τους βαρβάρους.

Η τελική σύνθεση όμως δεν ήρθε από τους Ελληνες, ούτε από τις τέχνες και τη σοφία τους, άλλα από το Θεό, από την έναρμονια θέληση της ένωσης του Κτίστη με την κτίση Του, από την αγάπη του Θεού και την έγνοια Του να μας δεί όλους ενωμένους εν Χριστώ μέσα στην κτίση Του, από την άκαμπτη και αδιάλλακτη φροντίδα Του για τους ανθρώπους ίνα ώσι τετελειωμένοι εις εν.

Σε όλη τη διάρκεια αυτής της διαδικασίας προς τη σύνθεση και την ενοποίηση της οικουμένης, είναι απαραίτητο να καταλάβομε πώς η θέληση για ενότητα και εναρμόνιση των ανθρώπων δεν προερχόταν από τους Ελληνες, αλλά από εξελληνισμένους Μακεδόνες -Μεγαλέξανδρος-, Ιουδαίους -Αγιος Παύλος-, Ρωμαίους — Αδριανός, Μέγας Κωνσταντίνος. Ενας Κορίνθιος ή Αθηναίος χριστιανός λόγου χάρη, δεν θα μπορούσε ποτέ να ξεστομίσει ή να σκεφτεί πώς η έλευση του Χριστού κατάργησε το διαχωρισμό των ανθρώπων σε έθνη, σε Έλληνες και βαρβάρους, σε ευσεβείς και ανόμους. Η μονότροπη και ομοιογενής ελληνική του παιδεία δεν του έδινε τα κατάλληλα εφόδια πού θα μπορούσαν να διευρύνουν τους ορίζοντες του πέρα από τα όρια της πόλης του, και από πολίτη των Αθηνών να τον μεταμορφώσουν σε κοσμοπολίτη της Οικουμένης. Τις πρώτες καταγραφές περί κοσμοπολιτισμού και τον χαρακτηρισμό του κόσμου ως μεγαλόπολις, τις οφείλομε στα ελληνικά συγγράμματα του Αλεξανδρινού Φίλωνα του Ιουδαίου. Γι' αυτό το λόγο, όταν ο απόστολος των εθνών απευθύνεται στους Αθηναίους, το μόνο πού πετυχαίνει να τους αποσπάσει είναι το σαρκαστικό άκουσόμεθά σου πάλιν περί τούτου.

Η προσκόλληση του Αθηναίου σε ένα ομοιογενές σύστημα σοφίας κομμένου και ραμμένου στα μέτρα του, δεν τον αφήνει να πιάσει τους πολύγλωσσους και πολύτροπους συνειρμούς της διεθνούς παιδείας του Παύλου και των ελληνιστών Ιουδαίων, Σύρων, Αιγυπτίων. Γι' αυτό και ένας έλλαδίτης δεν θα μπορούσε ποτέ να δεί τον Θεό πέρα από τη δύναμη και την εξουσία του πού φανερωνόταν και πραγματοποιόταν τοπικά, μέσα στα όρια της πόλης του, ή, στην καλλίτερη περίπτωση, επεκτεινόταν μέχρι την αποικία της μητρόπολης του. Τα όρια της Αθήνας καθορίζονταν από το στύλο πού έγραφε ΟΡΟΣ Αθήνας και μπηγόταν στα γεωγραφικά τοπικά όρια της πόλης, κάθε πόλης πού ήταν αφιερωμένη σε έναν τοπικό θεό και τηρούσε το όρος ή το όριο του, μέσα στην περίμετρο της. Και οι Ρωμαίοι είχαν το αντίστοιχο όριο και το ονόμαζαν terminus. Η εξευμένιση κάθε τοπικού θεού της πόλης πού έπεφτε στα χέρια των Ρωμαίων μαζί με την οικειοποίηση και υιοθέτηση της λατρείας του εξασφάλιζε στο Ρωμαίο την κυριαρχία του στα όρια, στο terminus της οικουμένης. Ο Παύλος ήταν απόλυτα εξοικειωμένος με αυτό το διεθνικό και οικουμενικό πνεύμα πού είχε αρχίσει με το Μεγαλέξανδρο και ολοκληρώθηκε με τους Ρωμαίους. Γνώριζε και πίστευε πώς είχε έρθει επιτέλους ή ώρα πού όλοι θα μπορούσαν να ενωθούν μεσα από το Χριστό με το Θεό, όπου ουκ ενι Ελλην και Ιουδαίος, περίτομή και άκροβυστία, βάρβαρος, Σκύθης, δούλος, ελεύθερος, αλλα τα πάντα και εν πάσι Χριστός (Κολ. 17,11).

Πριν από την ενοποιό δύναμη του Χριστού, τα πρώτα σημεία του διαχωρισμού των ανθρώπων σε γλώσσες, έθνη και φυλές, είχαν εμφανιστεί μετά τον κατακλυσμό, όταν οι γιοι του Νώε διασπάρθηκαν στο πρόσωπο της γης. Ενας από τους απογόνους του Σήμ ήταν και ο Φαλέγ (Γεν. 10, 25). Φελέγ στα εβραϊκά σημαίνει διαίρεση. Ούτοι υιοί Σήμ, εν ταις φυλαϊς αυτών, κατά γλώσσας αυτών, εν ταις χώραις αυτών και εν τοις έθνεσιν αυτών (Γεν.10,31). Παρά τη διαίρεση και τη διασπορά των ανθρώπων στις νήσους των εθνών επί της γής υπήρχε ακόμη μια ενότητα του ανθρώπινου γένους, πού πήγαζε σχεδόν από την προπτωτική ενότητα του με το Δημιουργό. Και ην πάσα ή γη χείλος, εν,και φωνή μία πάσι {Γεν.11,1).

Ακόμη και το κτίσιμο του πύργου της Βαβέλ έκφραζε αυτή τη θέληση για ενότητα και αρμονία. Αν και γινόταν για δόξα του Θεού -το όνομα του ζιγκουράτ Μπάμπ-Έλ σημαίνει Πύλη του θεού-, φανέρωνε συνάμα και την απουσία Του. Το έργο της πυργοποιίας μαρτυρούσε μεν υψηλούς σκοπούς, παρέμενε όμως ένα ανθρώπινο έργο πού είχε αναληφθεί με ανθρώπινη πρωτοβουλία, χωρίς τη συνεργασία του θεού. Γι’ αυτό και ήταν καταδικασμένο να αποτύχει. Από Πύλη του Θεού (Μπάμπ-Έλ ) έγινε Σύγχυση (μπαλάλ - Βαβέλ), συνοθύλευμα και διασπορά, απαρχή της τελικής εξορίας του ανθρώπινου γένους από την παρουσία του Θεού και της κερματισμένης του διαίρεσης σε φυλές, λαούς, έθνη και γλώσσες. Δια τούτο εκλήθη το όνομα αυτής Συγχυσις, ότι έκεί συνέχεε Κύριος τα χείλη πάσης της γης, και εκείθεν διέσπειρεν αυτούς Κύριος επί πρόσωπον πάσης της γης (Γεν. 11,9).

***

Τώρα μπορούμε να γυρίσομε στην Καππαδοκία και στην παράσταση της Πεντηκοστής στον αγιογραφικό κύκλο της Τοκαλί Κιλίσε.Ενα μέρος από αυτές τις φυλές και τις γλώσσες πού σπάρθηκαν στο πρόσωπο της γης έφτασε και σκήνωσε στην Καππαδοκία. Μερικοί εξελληνισμένοι τεχνίτες πού είχαν μάθει την τέχνη τους σε ένα από τα μεγάλα κέντρα της Ανατολής, στην Αντιόχεια, στην Ταρσό, ίσως στην Πόλη, Σύροι και Αρμένιοι, και αργότερα εκχριστιανισμένοι Τούρκοι γύρω στην περιοχή της Νίγδης και του Καραμάν, των αρχαίων Λαράνδων, αποτελούσαν τον πληθυσμό της Καππαδοκίας. Στό βόρειο τύμπανο της εκκλησίας των Κρίκων βλέπει ο προσκυνητής μια ασυνήθιστη παράσταση, δανεισμένη από τη λατρευτική σημασία πού πρέπει να είχε ή γιορτή για τον εθνικά ετερόκλητο αλλά ενωμένο εν Χριστώ πληθυσμό της Καππαδοκίας.

Ο προφήτης Ίωήλ κρατάει ένα ειλητάριο με τη ρήση από τις Πράξεις των Αποστόλων που διαβάζεται στη λειτουργία τη μέρα της Πεντηκοστής. Και έγένετο άφνω εκ του ουρανού ήχος, ώσπερ φερομένης πνοής βιαίας, και επλήρωσεν όλον τον οίκον...

Ο Ίωήλ, σε μεγαλύτερο βαθμό από τους άλλους προφήτες, είχε περιλάβει τα έθνη στο σχέδιο της σωτηρίας πού εργαζόταν ο Θεός για τον Ισραήλ. Η τιμωρία πού είχε προφητέψει ο ίδιος για τα συναγμένα έθνη στην κοιλάδα Ιωσαφάτ μεταβάλλεται σε ευλογία την ήμερα της Πεντηκοστής, την ημέρα δηλαδή πού φανερώνεται η όμονοιασμένη και ενωμένη εν Χριστώ εκκλησία στον κόσμο. Ο προφήτης στέκεται και ευλογεί το πλήθος του κόσμου πού βγαίνει από την πύλη της Ιερουσαλήμ. Πάνω από την παράσταση, τα διακριτικά ΕΘΝΗ ΛΑΥ, με την ορθογραφία της Καππαδοκίας. Στή μια πλευρά του τύμπανου κάθονται έξι απόστολοι, στην άλλη οι υπόλοιποι έξι. Δίπλα από τους έξι, ο κόσμος πού βγαίνει από την πύλη της πόλης έχει αφήσει τα τείχη πίσω του, σαν να βρίσκεται έξω από την πόλη, στην κοιλάδα Ιωσαφάτ όπού ολοκληρώνεται η καινοδιαθηκική τώρα ερμηνεία του πάλαι ποτέ συνάξω πάντα τα έθνη και κατάξω αυτά είς την κοιλάδα Ίωσαφάτ (Ίωήλ 4, 2), με αντίστροφο τρόπο. Πάνω από το πλήθος, αριστερά, ΦΥΛΕ Κ ΓΛΟΣΕ.

Παρόμοιες παραστάσεις της Πεντηκοστής υπάρχουν και αλλού. Στον Άγιο Μάρκο της Βενετίας, η παράσταση της σύναξης των εθνών καταλαμβάνει έναν από τους πέντε θόλους του ναοΰ. Και εκεί, Πάρθοι και Μήδοι και Έλαμίται και οι κατοικούντες την Μεσοποταμίαν, Ίουδαίαν τε και Καππαδοκίαν, Πόντον και την Άσίαν, Φρυγίαν τε και Παμφυλίαν, Αίγυπτον και τα μέρη της Λιβύης της κατά Κυρήνην, και οι έπιδημούντες Ρωμαίοι, Ιουδαίοι τε και προσήλυτοι, Κρήτες και Αραβες, αναγράφονται με τα εθνικά τους ονόματα στα λατινικά. Και στον Όσιο Λουκά στη Φωκίδα, ή Πεντηκοστή είναι ιστορημένη στο θόλο του ναού, με τη σύναξη των εθνών στα τέσσερα τύμπανα, διαμερισμένα μεταξύ των Λαών, των Γλωσσών, των Εθνών και των Φυλών. Σέ αυτές τις δύο τελευταίες παραστάσεις λείπει ο φυσικός και αρχιτεκτονικός περίγυρος, καθώς και η μορφή του Ιωήλ, πού προσδίνει μια ολοκληρωμένη ερμηνεία του γεγονότος της Πεντηκοστής μέσα στην ιστορία. Οι πύργοι και τα τείχη της πόλης, μαζί με τη μορφή του προφήτη, αναφέρονται σε ατελή και ανολοκλήρωτα γεγονότα της Παλαιάς Διαθήκης, σε σκιώδεις τύπους, γεγονότα πού δεν έχουν ολοκληρωθεί μέσα στην καθαγιασμένη αντίληψη της ιστορίας ως σωτηρίας του ανθρώπου, ως αλήθειας, όπως έχει διατυπωθεί με την έλευση και την ενέργεια του Χριστού μέσα στον κόσμο, με το πλήρωμα του προαιώνιου σχεδίου της σωτηρίας. Ο Ίωήλ βρίσκεται εκεί επειδή είχε προφήτεψε,: τη βίαια πνοή του Αγίου Πνεύματος έκχεώ από του πνεύματος μου επί πάσαν σάρκα... και oι νεανίσκοι υμών οράσεις όψονται (Ίωήλ 3,1). Η μορφή του συνδέει το λυτρωτικό γεγονός της Πεντηκοστής με την αλύτρωτη ιστορία του Ισραήλ πριν την αποδοχή του Χριστού, ενώ οι πύργοι της πόλης συνδέουν εικονικά την αλύτρωτη Ιερουσαλήμ με τη σύγχυση του Πύργου της Βαβέλ. Στήν υμνολογία της εορτής τονίζεται αδιάκοπα η διασπορά, ο κερματισμός, η διαίρεση, η διάσταση, η σύγχυση πού υπήρχε μεταξύ των εθνών πριν την έλευση του Χριστού και του Παρακλήτου της Πεντηκοστής, και αντιπαρατάσσεται με την αρμονία, την ομόνοια, τη σύμπνοια, την ενότητα πού συγκροτεί το θεσμό της εκκλησίας, τώρα πού καταργήθηκε η διαίρεση της ανθρωπότητας σε φυλές και γλώσσες για να φανερωθεί μέσα στην εκκλησία η σύμπνοια και συμφωνία των μελών της εν Χριστώ.

Γλώσσαι ποτέ συνεχύθησαν δια την τόλμαν της πυργοποιΐας· γλώσσαι δε νυν έσοφίσθησαν δια την δόξαν της θεογνωσίας... τότε κατειργάσθω η αφωνία προς τιμωρίαν·άρτι καινουργείται η συμφωνία προς σωτηρίαν.

Στην εκκλησία, καθώς και στη ζωή της ρωμιοσύνης μέχρι το δέκατο ένατο αιώνα, αυτή η πραγματικότητα της φιλαδέλφειας και της ομόνοιας δεν βιώθηκε μόνο κατά θεωρία, άλλα ήταν ο μόνος τρόπος ζωής πού γνώριζε ο ορθόδοξος χριστιανός σε κάθε έκφανση του δημόσιου και του ιδιωτικού του βίου. Αυτή η σύνθεση εκφραζόταν ακόμη και στα τοπωνύμια του γεωγραφικού του περίγυρου και στη συμβολική δυναμική της ονομασίας των ναών της Εκκλησίας του. Στην Αντιόχεια εκκλησιαζόταν στο ναό της Θείας Αρμονίας, στην Πόλη στον ναό της Σοφίας και της Ειρήνης του θεού (κατά τον Προκόπιο, στο Περί κτισμάτων, η προσωνυμία Αγία Σοφία είναι μεταγενέστερη - Σοφίαν καλούσιν οι Βυζάντιοι τον νεών). Οποιαδήποτε άλλη έρμηνεία της συνύπαρξης των ανθρώπων έμπαζε τη διαίρεση και τη σύγχυση, γινόταν αντιληπτή ως αιρετική προσπάθεια διαίρεσης των ανθρώπων σε έθνη και γλώσσες πού κατακερμάτιζε την ενότητα της εκκλησίας. Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός μιλάει κάπου για τους «έθνόφρονες», και τους χαρακτηρίζει ως αιρετικούς επειδή ακολουθούνε τις συνήθειες των εθνών (Migne, PG 94, 757 C).

Στο γεγονός της Πεντηκοστής δεν τονίζεται μόνο η ενότητα των Χριστιανών, η σωτηρία και λύτρωση όσων θα ασπαστούν· το μήνυμα των αποστόλων σε βάρος όσων θα το απορρίψουν, όπως πουθενά στο ευαγγέλιο δεν αντιπαρατάσσονται τα έθνη σε αντίθεση με τους Έλληνες, όπως κατανοούνται και ερμηνεύονται από τον Αριστοτέλη (Πολιτ. 1324, 10). Ο Θεός έκχεεί από του πνεύματος του επί πάσαν σάρκα, και όχι μόνον επί την σάρκα των εκλεκτών του. Το γεγονός της Ανάστασης και της Πεντηκοστής είναι τόσο άληθινό και παγκόσμιο για τους Πάρθους και τους Αρμενίους, όσο είναι για τους Βουδιστές, τους Ινδιάνους της Αμερικής και τους Ρώσους, Αν θέλομε να περιορίσομε αυτή την έκχυση του Αγίου Πνεύματος σε ορισμένους λαούς και πολιτισμούς, αποκλείοντας ορισμένους άλλους, τότε δε διαφέρομε από τους Καλβινιστές πού άποδίνουν τη θεία χάρη και την έπιφοίτηση του πνεύματος σε ορισμένους σεσωσμένους, πού έχουν κληθεί από το Θεό για να επιτελέσουν το υψηλό τους έργο πάνω στη γη: την ολοκλήρωση δηλαδή της πυργοποιίας. Αν εξακολουθούμε να έπιμένομε στις διαφορές πού χωρίζουν τη δύση από την ανατολή, τις γυναίκες από τους άνδρες, τους Χριστιανούς Ορθοδόξους από όλους τους άλλους, καλύτερα να πάρομε ένα ντουφέκι στα χέρια μας και να πάμε να καταταχτούμε στα μέρη πού φουντώνουν οι πόλεμοι των εθνικών εκκαθαρίσεων και να αρχίσομε να τακτοποιούμε τους λογαριασμούς μας με τους αλλόδοξους και τους αλλόφυλους.

Η άλλη επιλογή είναι να βρεθούμε με το νου και την καρδιά, αν όχι την ημέρα της Πεντηκοστής στα Ιεροσόλυμα, τότε μια μέρα της Πεντηκοστής σε μια εκκλησιά της Καππαδοκίας, και μεταξύ Σύρων, Αρμενίων, Τούρκων και Πάρθων, να συλλαβίσουμε στις γλώσσες της οικουμένης τη δύναμη της υπερεθνικής ενότητας πού ζούσαν αυτοί οι άνθρωποι μέσα στην πανσπερμία του ρωμέϊκου Λόγου και του ιστορικού αλλά και υπερβατικού μπολιάσματός Του μέσα σε ΕΘΝΗ και ΛΑΥ και ΦΥΛΕ και ΓΛΟΣΕ.

Λάμπρος Καμπερίδης
«Δός μοι τούτον τον ξένον»
Εκδ. Ινδικτος, 2006
Σελ. 127-134

William Butler Yeats - Και τι μ' αυτό;

2007-05-26T07:49:00.000+03:00

Και τι μ' αυτό;

Οι πιο εκλεκτοί συμμαθητές του στο σχολειό
Λέγαν πώς θα γινότανε διάσημος·
Το πίστεψε κι αυτός, κι έζησε με κανόνες.
Κι ως τα τριάντα του τον έφαγε ο μόχθος.
«Και τι μ’ αυτό;» τραγούδησε τα φάντασμα του Πλάτωνα.
«Και τι μ’ αυτό;»

Ολα τα Εργα του διαβάστηκαν
Και ύστερ' από χρόνια κέρδισε
Χρήματα αρκετά για τις ανάγκες του
Και φίλους κέρδισε πού ήταν φίλοι.
«Και τι μ' αυτό;» τραγούδησε το φάντασμα, του Πλάτωνα.
«Και τι μ' αυτό;»

Ολα τα ευτυχισμένα του όνειρα εκπληρώθηκαν:
Σπίτι απόχτησε παλιό, γυναίκα, κόρη, γιό,
Χωράφια με δαμασκηνιές και λάχανα,
Κι είχε τριγύρω του σοφούς και ποιητές.
«Και τι μ' αυτό;» τραγούδησε το φάντασμα του Πλάτωνα.
«Και τι μ' αυτό;»

«Το Εργο μου τελείωσε», είπε όταν γέρασε,
«Σύμφωνα με το σχέδιο τα νεανικό,
Και ας φωνάζουν οί ανόητοι· ποτέ δεν έξετράπην,
Κάτι το τέλειο κατόρθωσα εγώ».
Πιο δυνατά τραγούδησε το φάντασμα του Πλάτωνα:
«Και τι μ' αυτό;»

Σελ. 93

Ό Yeats πέθανε στη Γαλλία, στις 28 Ιανουαρίου του 1939, πιστεύοντας ότι, αν ο άνθρωπος δεν μπορεί να γνωρίσει την απόλυτη αλήθεια, μπορεί, τουλάχιστον, να την ενσαρκώσει. Η μέρα του θανάτου του ήταν, όπως λέει ο W.H. Auden, «μια σκοτεινή και κρύα μέρα»' το «ιρλανδικό αγγείο» έμενε «άδειο από την ποίηση του». Στο έργο του, ωστόσο, ό Yeats είχε αμφισβητήσει την εξουσία του θανάτου. Ακολουθώντας ή παραλλάσσοντας τις απόψεις του Ιρλανδού φιλοσόφου George Berkeley, είχε μετουσιώσει τον απόλυτο υποκειμενισμό σε θριαμβική ποίηση κι είχε διεκδικήσει τα δικαιώματα της φαντασίας σ' έναν κόσμο πού την περιφρονούσε, στον κόσμο κάποιων υπαλλήλων, εμπόρων κι εργολάβων με «δειλή ανάσα», όπως θα έλεγε ο ίδιος,

Καιρός τη διαθήκη μου να γράψω...
Kι εδώ την πίστη μου δηλώνω:...
Θάνατο και ζωή και όλα
Τα δημιούργησε ένας άνθρωπος
Άπ' την πικρή ψυχή του, όλα,
Ναι, καί ήλιο και σελήνη κι άστρα,
Κι ακόμη πρόσθεσε αυτό,
Πώς οι νεκροί ανασταίνονται
και ονειρεύονται...

Ο Πύργος

William Butler Yeats
«Μυθολογίες και Οράματα»
Εκδ. Γαβριηλίδης, 1999.

Νικολάϊ Μπερντιάγεφ - Ο Μέγας Ιεροεξεταστής

2007-05-22T10:29:00.000+03:00

Στούς τρεις πειρασμούς, που απέκρουσε ο Χριστός στην Έρημο, «προδιαγράφτηκε ολόκληρη η κατοπινή εξέλιξη της ανθρώπινης Ιστορίας και δόθηκαν τρείς εικόνες, στις οποίες συναντώνται όλες οι άλυτες Ιστορικές αντιφάσεις της ανθρώπινης φύσεως που υπάρχουν στον κόσμο». Οι πειρασμοί αποκρούστηκαν από τον Χριστό εν ονόματι της ελευθερίας του ανθρωπίνου πνεύματος. Ο Χριστός δεν θέλησε το ανθρώπινο πνεύμα να ύποδουλωθή από το ψωμί, το θαύμα και την κοσμική εξουσία. Ο Μεγάλος Ιεροεξεταστής δέχεται να ύποκύψη στους τρεις πειρασμούς εν ονόματι της ευτυχίας και της γαλήνης των ανθρώπων. Ετσι αρνείται την ανθρώπινη ελευθερία. Προπαντός άλλου συγκατανεύει στον πειρασμό που υπόσχεται τη μεταβολή των λίθων σε ψωμιά.

«Απέκρουσες τη μοναδική και επιβλητική σημαία που σου προσφέρθηκε, με την οποία μπορούσες να άναγκάσης τους πάντες να σε ακολουθήσουν χωρίς καμιά αντίρρηση. Αρνήθηκες τη σημαία του επιγείου άρτου και ενήργησες με αυτόν τον τρόπο, γιατί θέλησες να προσφέρης την ελευθερία και τον ουράνιο άρτο». Η αποδοχή των τριών πειρασμών οδηγεί στη γαλήνη της επίγειας ζωής των ανθρώπων, «θα είχες εκπληρώσει τα πάντα, οτιδήποτε είναι αυτό στο οποίο στρέφεται η προσπάθεια του ανθρώπου πάνω στη γη. Θα έδειχνες στους ανθρώπους ποιόν πρέπει να προσκυνούν, σε ποιόν να παραδίδουν τη συνείδηση τους και τελικά με ποιόν τρόπο θα μπορούσαν να ενωθούν σε μια μοναδική, όμόφωνη και οργανωμένη μαζική κοινωνία, μια που η προσπάθεια για οίκουμενική ενότητα είναι η τρίτη και τελευταία βασανιστική προσπάθεια του ανθρώπου». Το σύστημα του Μεγάλου Ίεροεξεταστού λύνει όλα τα προβλήματα της επίγειας ευημερίας των ανθρώπων.

Το μυστικό του Μεγάλου Ίεροεξεταστού εκφράζεται στό γεγονός ότι οι άνθρωποι δεν άκολουθούν τον Χριστό αλλά το σύστημα της βίας. «Δεν είμαστε με σένα αλλά με τον Αντίχριστο αυτό είναι το μυστικό μας».

Το πνεύμα τού Μεγάλου Ίεροεξεταστού, που στη θέση του Χριστού τοποθετεί τον Αντίχριστο, παρουσιάζεται στην Ιστορία με διάφορες μορφές. Ο Καθολικισμός με το σύστημα της παπικής θεοκρατίας, που μεταβάλλει την Εκκλησία σε κράτος, αποτελεί κατά τον Ντοστογιέφσκι ένα από τα προσωπεία του πνεύματος του Μεγάλου Ιεροεξεταστού. Το ίδιο πνεύμα μπορούμε να συναντήσουμε στο Βυζάντιο και σε κάθε καισαροπαπισμό και ιμπεριαλισμό. Ενα κράτος, όμως, που σέβεται τα όριά του, ποτέ δεν γίνεται η Εκφρασή του πνεύματος του Μεγάλου Ίεροεξεταστού και ποτέ δεν βιάζει την ελευθερία του πνεύματος. Ο Χριστιανισμός στην ιστορική του μοίρα και πορεία πάντοτε βρέθηκε στον πειρασμό να αρνηθή την πνευματική ελευθερία. Και τίποτα άλλο δεν ήταν τόσο οδυνηρά δύσκολο για τήν χριστιανική ανθρωπότητα από την ευθύνη να διαφυλάξη τη γνησιότητα τής χριστιανικής ελευθερίας. Πράγματι, δεν υπάρχει τίποτα πιο βασανιστικό και ανυπόφορο για τον άνθρωπο από την ελευθερία. Και ο άνθρωπος πάντοτε βρίσκει νέες δυνατότητες, για να αρνηθή την ελευθερία και να απορρίψη τό βάρος της. Αυτό δεν συμβαίνει μόνο έξω άπό τον Χριστιανισμό αλλά και μέσα στόν ίδιο τον Χριστιανισμό. Η θεωρία της αυθεντικής εξουσίας πού έχει διαδραματίσει ένα τόσο μεγάλο ρόλο στην ιστορία του Χριστιανισμού, είναι μια άρνηση του μυστηρίου της χριστιανικής ελευθερίας, του μυστηρίου του Εσταυρωμένου Θεού.

Το μυστήριο τής χριστιανικής ελευθερίας είναι το μυστήριο του Γολγοθά και του Σταυρού. Η σταυρωθείσα αλήθεια δεν βιάζει κανέναν, δεν οδηγεί κανέναν στόν εξαναγκασμό. Μόνο ελεύθερα μπορεί κανείς να γνωρίση και να όμολογήση αυτή την αλήθεια. Η σταυρωθείσα αλήθεια απευθύνεται στην ελευθερία του ανθρωπίνου πνεύματος. Ο Εσταυρωμένος δεν κατέβηκε από τό σταυρό, όπως ήθελαν καί τον προκαλούσαν οι άπιστοι κι όπως ως σήμερα οι ίδιοι έχουν τήν ίδια απαίτηση, γιατί «επιθυμούσε έντονα την ελεύθερη αγάπη του ανθρώπου και όχι τον δουλικό φόβο ενός σκλάβου μπροστά στον ισχυρό που τον τρέμει πάντοτε».

Η θεία αλήθεια ήλθε στόν κόσμο, ταπεινώθηκε, ποδοπατήθηκε, σταυρώθηκε άπό τις δυνάμεις αύτού του κόσμου και γι' αύτό τελικά προβάλλεται ως η ελευθερία του πνεύματος. Μια θεία αλήθεια πού τρομοκρατεί τους ανθρώπους με τη δύναμη της, θριαμβεύει στόν κόσμο και με τη βία υποτάσσει τις ανθρώπινες ψυχές, ποτέ δεν έχει ανάγκη της ελευθερίας για να αναγνωρισθή. Γι' αύτό λοιπόν το μυστήριο του Γολγοθά είναι το μυστήριο της ελευθερίας. Ο Γιός του Θεού έπρεπε να σταυρωθή άπό τις δυνάμεις αυτού του κόσμου, για να στερεωθή το βασίλειο της ελευθερίας του ανθρωπίνου πνεύματος.

Νικολάϊ Μπερντιάγεφ
«Το πνεύμα του Ντοστογιέφσκι»
Εκδ. Πουρνάρα, 1990
Σελ. 108-110

Κρίστοφερ Μέριλ – Ταξίδι στον Άθω

2007-05-20T16:38:00.000+03:00

Μαθητεύοντας στη σιωπή απέκτησα έμμονες ιδέες για το ανείπωτο, την κρυφή ζωή των πραγμάτων, τα κενά που ορίζουν το πώς κατανοούμε τον κόσμο. Η συγγραφή ήταν ο δικός μου τρόπος να ανοίγω μια συζήτηση, πρώτα με τον εαυτό μου και στη συνέχεια με τα αγαπημένα μου πρόσωπα. Μολονότι στα χρόνια της μαθητείας μου ζούσα με το φόβο της λευκής σελίδας, δεν είχα μάθει να αντιμετωπίζω τις νεκρές περιόδους όπως τα κενά ανάμεσα στις στροφές ενός ποιήματος ή τη στιγμή της σιγής στο τέλος της μέρας, που εξυμνείται στον Εσπερινό. Από σιωπή σε σιωπή: έτσι περιγράφουν οι ποιητές την αναμέτρηση τους με τη γλώσσα. Πώς όμως να περιγράψω αυτό που δεν μπορούσα πλέον να ακούσω -τη μουσική της σιωπής;

Κατά τη διάρκεια αυτού του κενού, όπου δεν έγραφα ποίηση, μελετούσα το έργο του Πάουλ Τσέλαν που είχε βουλιάξει στα απώτατα βάθη της σιωπής. Ο Τσέλαν αποκαλούσε την ποίηση μήνυμα σε μποτίλια. Τα ποιήματα του είναι εμβληματικά του πλέον αιματηρού αιώνα και ταυτοχρόνως εξερευνήσεις των απώτατων περιοχών της συνείδησης. «Δεν υπάρχει τίποτα στον κόσμο για το οποίο ένας ποιητής θα εγκατέλειπε το γράψιμο» είχε πει ο Τσέλαν «ακόμα και αν είναι Εβραίος και η γλώσσα των ποιημάτων του τα γερμανικά». Ήταν αποφασισμένος να εξιλεώσει τη γλώσσα των εκτελεστών του λαού του - μια γλώσσα που σύμφωνα με την περίφημη φράση του έπρεπε «να περάσει μέσα από τα χίλια σκοτάδια του θανατηφόρου λόγου». Παρ' όλες του τις προσπάθειες να βρει λέξεις ικανές να αντιπαρατεθούν στο μεγαλύτερο έγκλημα της Ιστορίας, δεν μπορούσε να αποδράσει από την ανάμνηση αυτών των σκοταδιών. Το 1970, την ημέρα των γενεθλίων του Χίτλερ, ο Τσέλαν ρίχτηκε στον Σηκουάνα και πνίγηκε. Ήταν σαράντα εννέα ετών.

Γεννημένος στο Τσέρνοβιτς, την πολύγλωσση πόλη της Μπουκοβίνας, ο Τσέλαν μεγάλωσε ακούγοντας γερμανικά, ρουμάνικα, ουκρανικά, γΐντις και πολλές διαλέκτους - καύσιμο γι' αυτόν τον γλωσσικά προικισμένο ποιητή. Στα έξι του μπορούσε να απαγγείλει το «Τραγούδι της καμπάνας» του Σίλερ, ενώ στο σχολείο μετέφραζε Σαίξπηρ και Γέιτς, Απολινέρ και Γιεσένιν. Όμως η εισβολή των Γερμανών διέκοψε τις πανεπιστημιακές του σπουδές στη φιλολογία. Τον έσυραν στο εβραϊκό γκέτο και στη συνέχεια τον έκλεισαν σε στρατόπεδο καταναγκαστικής εργασίας, όμως ο Τσέλαν συνέχιζε να γράφει και να μεταφράζει, ανακαλύπτοντας ότι «η γλώσσα δεν φτιάχνει μόνο γέφυρες προς τον κόσμο αλλά και προς τη μοναξιά», Η δολοφονία των γονιών του από τους ναζί, η μεγάλη τραγωδία της ζωής του, επιβεβαίωσε τις αντιλήψεις του σχετικά με τους περιορισμούς της γλώσσας.

Παρέμεινε ένας μοναχικός, πρώτα στο Βουκουρέστι, όπου εγκαταστάθηκε μετά τον πόλεμο, και κατόπιν στο Πάριοι, όπου κατέφυγε το 1948 για να ξεφύγει από το νέο, κομουνιστικό καθεστώς. Παντρεύτηκε, έκανε ένα γιο και δούλεψε ως μεταφραστής και καθηγητής. Και ωστόσο, όσοι τον είχαν γνωρίσει τον θυμούνται σαν έναν μελαγχολικό, ήσυχο άνθρωπο. Ο πολωνός ποιητής Ζμπίγκνιεβ Χέρμπερτ δεν ξέχασε ποτέ τη νύχτα που αυτός και ο Τσέλαν περπατούσαν στους δρόμους του Παρισιού χωρίς να ανταλλάξουν λέξη, μέχρις ότου αποχωρίστηκαν τα ξημερώματα. Η ποιητική διερεύνηση, από τον Τσέλαν, της σιωπής, του κύριου συμβόλου που αντιπροσωπεύει τον Θεό μετά το Ολοκαύτωμα, είναι εξίσου συγκλονιστική.

Είπε ότι έγραφε για να προσανατολιστεί, και αυτό χρόνο με το χρόνο γινόταν όλο και δυσκολότερο. Κατά την άποψη του τα ποιήματα ήταν «δώρα στους προσηλωμένους», και από τους αναγνώστες του αξίωνε προσήλωση πάνω από τον μέσο όρο. Το έργο του είναι γεμάτο νεολογισμούς, λογοπαίγνια και λογικά άλματα:

Η κλεψύδρα, θαμμένη στη σκιά της παιωνίας:
όταν επιτέλους οι σκέψεις μου διαβούν
τη οδό της Πεντηκοστής
θα κληρονομήσουν το Ράιχ
όπου
παγιδευμένος στην άμμο, πιάνεις ακόμα
την ελαφρά πνοή του αέρα.

Στο πρώτο δίστιχο ο Τσέλαν προβαίνει σε απόσταξη, μέσα σε εφτά λέξεις, της ιστορίας της Πτώσης: οι θανάσιμες συνέπειες του ότι ο Αδάμ και η Εύα γεύθηκαν τον καρπό του Δέντρου της Γνώσεως συμπιέζονται σε μια εικόνα της άμμου του χρόνου, ο Κήπος της Εδέμ μες στη σκιά που ρίχνει το λουλούδι των θεών. Στη συνέχεια ο ποιητής υπόσχεται ότι οι λέξεις του θα εμφανιστούν σε μια νέα συγκομιδή της Πεντηκοστής (σταριού; ιδεών; ψυχών;). Αυτό που θα κληρονομήσουν και ίσως εξαγνίσουν είναι η στρεβλωμένη γλώσσα που χρησιμοποιήθηκε για να γεννηθεί ο εφιάλτης της χιλιετίας: το Τρίτο Ράιχ. Γιατί η ποίηση προσφέρει «την ελαφρά πνοή του αέρα» σε όσους είναι παγιδευμένοι στην άμμο, όπως ακριβώς και οι Ψαλμοί παρηγόρησαν πολλούς από όσους καταδικάστηκαν να πεθάνουν στους ναζιστικούς θαλάμους αερίων.

Christofer Merrill
«Ταξίδι στον Άθω»
Σελ.152-154
Εκδ. Μεταίχμιο, 2005.